Shock 1914

vr 05/12/2014 - 09:29 'Wat als morgen de oorlog uitbreekt?' is een boeiende, confronterende tentoonstelling over pers en (Eerste Wereld-) oorlog in Brussel.

shock 1914 eerste wereldoorlog oorlog pers media koninklijke bibliotheek belgië brussel joanna van der heyden

De media hebben er de voorbije maanden alles aan gedaan om het begin van de Eerste Wereldoorlog gedetailleerd en levensecht te evoceren: dagelijks beluistert de nieuwsgierige liefhebber een bladzijde uit het oorlogsjournaal en wekelijks krijgt hij een nieuwe aflevering van de oorlogskranten te lezen. Toch blijft het – en gelukkig maar – onmogelijk om van de chaos en de terreur een nauwkeurig, beklemmend beeld te geven. De makers van 'Shock 1914' in de Koninklijke Bibliotheek aan de Kunstberg weten dat ook, maar trachten met overtuigende bronnen een poging te doen om die periode die getekend werd door onzekerheid, angst en paniek, vorm te geven.

Het eerste slachtoffer van de oorlog is de waarheid

Het opzet van de organisatoren is ambitieus en veeleisend, omdat ze de bezoeker naast het ervaren van deze moeilijke oorlogsperiode ook nog vragen stil te staan bij de conflicten van vandaag. Hoe ga je om met berichten over oorlog en geweld ? Wat als de boodschap waardeloos, want niet waarheidsgetrouw blijkt te zijn ? En wat als je helemaal niet ingelicht wordt ? De ondertitel 'Wat als morgen de oorlog uitbreekt?'  is geen gratuite vraag.

Via eigentijdse conflicten en media zoals radio, televisie en vooral het internet en de sociale media kan de bezoeker zich de vraag stellen of wij vandaag zoveel beter geïnformeerd zijn en of de verslaggeving van de Eerste Wereldoorlog, bij gebruik van deze nieuwe technologieën, zo anders zou geweest zijn? Journalisten lieten zich tijdens de Eerste Wereldoorlog, zo vertellen de tentoonstellingsmakers, leiden door de waan van de dag. Is dat zo anders voor de professionelen van vandaag, altijd op zoek naar de meeste verrassende primeur?

De zomer van 1914 zorgt, weerkundig gesproken, voor een heerlijk vakantiegevoel. Niet echt de sfeer die je zou verwachten bij het uitbreken van een wereldoorlog. Via de kranten vernemen de Belgen hoe de Duitsers hun land binnenvallen en een deel van de bevolking op de vlucht slaat. De verwoestingen worden uitgebreid beschreven en becommentarieerd in de geschreven pers, een massamedium. De headlines -ze staan in de tentoonstelling reuzegroot afgedrukt- laten zich lezen als een gedetailleerd oorlogsverslag en sturen de Belgen vaak van het kastje naar de muur. Zo voeden de pers, de heersende klasse en de publieke opinie de tegenstrijdige berichtgeving. Hoop en trots worden afgewisseld met paniek en wanhoop. Stilaan wordt de ware toedracht duidelijk en gaan de Belgen in shock. Een dubbele ervaring ook voor journalisten die, laverend binnen de chaotische en stimulerende tijden, de waarheid van hun bijdrages niet altijd vooropstellen. Met de Duitse bezetting begint voor de kranten een periode van censuur, gevolgd door clandestiniteit en ballingschap.

"Het mogelijke geval dat de gebeurtenissen van gisteren schenen te laten voorzien, heeft zich voorgedaan. Duitsche troepen komen over Brussel."

- H.Fick, Burgemeester van Sint Joost ten Node, aanplakbiljet van 21 augustus 1914

Gretig leest de bevolking de aanplakbiljetten van haar burgemeesters én van de bezetter. Het medium bij uitstek om op de hoogte te blijven van de bevelen. Hier hangen enkele relevante voorbeelden. De blikvangers van deze tentoonstelling zijn zonder twijfel de karikaturen en de tekeningen. De vaak kleurrijke kleinoden getuigen van het sterke observatievermogen van de kunstenaar, maar evenzeer van z'n humoristisch talent. Kun je er je maag niet mee vullen, dan wordt je hart er in oorlogstijd hoe dan ook wel vrolijker van.

"Geen kranten dat betekent geen informatie."

- Joseph Coppieters, Brugge, oorlogsdagboek

Verrassend blijft het geduld van de onbekende dagboekschrijvers. Het kan hier in stilte bewonderd worden. Met grote namen als Virginie Loveling, Stijn Streuvels of Karel van de Woestijne maakte het publiek al wel eerder kennis. Nauwelijks met de indrukwekkende voorbeelden uit de 'Verzameling oorlogsboeken en verslagen van de Commissie voor oorlogsarchieven', een reeks waarin o.m. de met zorg gekalligrafeerde boekjes of carnetjes te ontdekken zijn van 'Juffrouw Alix Bocquet' of van 'onderwijzer-archivaris J. De Ceuster'.

Franstalig

De koninklijke Bibliotheek, z'n directe buur het Algemeen Rijksarchief en het CEGESOMA bezitten – noblesse oblige – indrukwekkend historisch materiaal. Ook uit het Archief van het Koninklijk Paleis komt waardevol materiaal. Zo kun je alleen maar gefascineerd kijken naar het toonkastje waarin het telegramverkeer tussen Albert I, Wilhelm II en George V uitgestald wordt. Gefascineerd kijken én lezen...

De grote foto's, het aangepaste klankdecor en de ingetogen atmosfeer van de Nassaukapel inviteren je als bezoeker om rustig de tijd te nemen voor de gebeurtenissen van honderd jaar geleden. Terwijl de drukke wandelgang je dan weer plaatst temidden van de eigentijdse conflicten en hun berichtgeving. Het trauma blijft overeind.

De van fraaie citaten en afbeeldingen voorziene bezoekersgids ambieert meer dan een 'tijdelijk' boekje te zijn. Het zou daar zeker in geslaagd zijn, mocht het zich niet alleen toegespitst hebben op bronnen en foto's uit Franstalig België. Aangevuld met oorlogsmateriaal uit Nederlandstalige kranten en dagboeken zou het een vollediger en representatiever beeld geven van de eerste honderd dagen van de Eerste Wereldoorlog. 

Joanna Van der Heyden
Joanna Van der Heyden werkte als presentator/producer voor Klara en voorlopers. Daar maakte ze o.m. bijdrages over cultuur- en politieke geschiedenis. Ze was de vrouwenstem van Histories.

[Shock 2014 loopt tot 28 februari 2015 in de Koninklijke Bibliotheek van België, Kunstberg, Brussel]