Oorlog & trauma - Over soldaten, ambulances en psychiaters

vr 01/11/2013 - 19:40 Update: ma 23/12/2013 - 12:17 Het In Flanders Fields Museum in Ieper en het Museum Dr. Guislain in Gent hebben de handen in elkaar geslagen om de medische en psychologische gevolgen van de Eerste Wereldoorlog en bij uitbreiding van alle oorlogen in kaart te brengen.

woI de eerste wereldoorlog 14-18 1914-1918 ieper gent in flanders fields museum museum dr guislain oorlog de grote oorlog oorlogsfotografie rinus van de velde johan tahon ronald ophuis

De dubbelexpo 'Oorlog & trauma' in het journaal

Beelden uit de tentoonstelling 'Soldaten en ambulances' in het Flanders Fields Museum in Ieper en 'Soldaten en psychiaters' in het Museum dr. Guislain in Gent.

September 1914 - Op de Parijse boulevards verzamelen zich soldaten die naar het front vertrekken. De sfeer is uitgelaten. Ze zullen die boches wel even een fikse bolwassing geven en die oorlog zal snel afgelopen zijn. Wat als een soort scoutsuitstap begint, blijkt echter al snel een nachtmerrie van zeer lange duur te worden. Niet voor niets spreekt men nu nog altijd van de groote oorlog.
Een aantal Franse divisies vertrekken in opgeëiste taxi's, maar op de slagvelden is er aanvankelijk bijna geen enkele gemotoriseerde ambulance te bespeuren. De doden en gewonden - en dat zijn er vanaf de eerste dagen massaal veel - worden in de grootste chaos op paardenkarren afgevoerd. Het is opvallend dat men enorme moeite heeft gedaan om de technologie van de oorlogsvoering te perfectioneren - vandaar ook het groot aantal slachtoffers - maar dat men geen moment had stil gestaan bij de medische afwikkeling van het conflict. In 1914 was er voor elke duizend Britse soldaten welgeteld één arts!

Die absurde wanverhouding aan het begin van een even waanzinnige oorlog is het uitgangspunt van de dubbeltentoonstelling ‘Oorlog & trauma’ in Ieper en Gent. In het Flanders Fields Museum kijkt men op ‘Soldaten en ambulances’ naar de manier waarop de honderdduizenden gewonden van WO I behandeld werden. In het Museum Dr. Guislain in Gent neemt men de psychische gevolgen van de Eerste Wereldoorlog en bij uitbreiding van alle oorlogen als thema voor ‘Soldaten en psychiaters’. Aan de hand van het werk van moderne en hedendaagse kunstenaars en fotografen wordt de erkenning en behandeling van shellshock, een begrip dat in de Eerste Wereldoorlog ontstaan is, in een breed artistiek kader geplaatst. Ook de vaste collectie met outsiderkunst van het museum werd in een nieuwe opstelling aan het thema aangepast.

Van novice tot brancardier

… die arme gevallenen, doorschoten en rood van bloed, bewusteloos … ze verbinden terwijl zij kreunen en dat gekreun mij door merg en been gaat …

De tentoonstelling in Ieper begint met een evocatie van het eerste oorlogsjaar en de gevolgen van het eerste gemechaniseerde conflict voor de mensen, militairen én burgerbevolking.

De verschillende legers hadden zoals gezegd te weinig geïnvesteerd in de opvang van slachtoffers. Gelukkig ontstaan er een aantal privé-initiatieven, zowel van gefortuneerde enkelingen als van filantropische verenigingen, die de grootste nood trachten te lenigen.

Documenten, foto’s en voorwerpen schetsen een beeld van die eerste chaotische maanden.

Aan de hand van het verhaal van enkele protagonisten wordt getracht de geschiedenis een menselijk gelaat te geven.

Zo is er Lodewijk Van Eyck, een novice die tot brancardier wordt “gepromoveerd”. Zonder echte opleiding wordt hij met de verschrikkingen op het slagveld geconfronteerd, iets wat in zijn brieven aan zijn naar Nederland gevluchte broer aan bod komt.

Hij is een van de vele geestelijken die het gebrek aan medisch personeel moeten zien te compenseren.

De lijdensweg van een bipolair dichter

Een ander verhaal is dat van componist, dichter en soldaat Ivor Gurney. Bij de Derde Slag bij Ieper in september 1917 wordt hij slachtoffer van een gasaanval. Na enkele weken in een Casualty Clearing Station mag hij terug naar huis. Later wordt hij uit het leger ontslagen met deferred (uitgestelde) shellshock. Uiteindelijk belandt hij in een mental asylum waar hij na vijftien jaar als een gebroken man sterft. In een van zijn gedichten uit 1925 heeft hij het over zijn verblijf in Vlaanderen “... my body would not stay still at such Hell of din ...”. Ondanks zijn mentale conditie - hij wordt gediagnosticeerd als bipolair - schrijft hij zijn beste werk in de inrichting, weliswaar vol van waanbeelden van marteling door elektriciteit en draad, waarschijnlijk een gevolg van de elektroshocks.

Denkbeeldige psychiaters en echte martelpraktijken

Het zijn dat soort waanbeelden en traumatische herinneringen aan oorlogssituaties die voor vele kunstenaars een rijke bron van inspiratie vormen. Hysterie, shellshock en neuroses als gevolg van ondraaglijke ervaringen blijven een vreemde soort fascinatie uitoefenen op diverse creatieve geesten. Het Museum Dr. Guislain heeft een uitgebreide collectie samengebracht die deze artistieke obsessies in beeld brengt.

De tentoonstelling begint nog vrij rustig met een kabinet van een denkbeeldige psychiater - dr. Hahneman - die zijn praktijk heeft ingericht met kunstwerken van eveneens denkbeeldige patiënten. Deze installatie is het werk van de Belgische kunstenaar Koen Broucke. Het is een nieuwe manier om zijn fascinatie voor oorlogsbeelden in een narratieve context te kaderen.

Minder fictief is het werk van Wilhelm Werner. De tekeningen van deze Duitse psychiatrische patiënt waren een van de ontdekkingen op de recente Newtopia expo in Mechelen. Wilhelm Werner was in de jaren dertig slachtoffer van gedwongen sterilisatie en werd in 1940 in een euthanasieproject van de nazi’s omgebracht. Deze man liet een hele reeks tekeningen na die op een onthutsende wijze getuigen van de behandeling die hij onderging in de psychiatrische inrichting in Werneck (Beieren).

Koen Broucke - 'Declaration of war' (links) en 'Galerie des batailles' (rechts)

Oorlogsfotografie

In Gent wordt ook uitvoerig aandacht besteed aan de oorlogsfotografie. Bijzonder indrukwekkend is ‘The Sacrifice’, een tien meter lange fotomontage van James Nachtwey. De koele opeenvolging van rauwe beelden uit een Amerikaans veldhospitaal in Irak is tegelijk schrikwekkend en in hoge mate hypnotiserend. Zelf zegt de fotograaf, die ernstig gewond werd bij een granaataanval, dat zijn beelden zo gekozen zijn dat zij verwijzen naar oude rites van menselijke offers om de kwade goden te behagen.

Nieuw werk

nieuw werk van Johan Tahon

Op vraag van het museum maakte Rinus Van de Velde een nieuw werk. De kunstenaar beeldt zichzelf af in een geënsceneerde oorlogssituatie, samen met twee gewonde soldaten - waarvan er een met een verdwaasde blik voor zich uit staart - duidelijk een geval van shellshock. In de tekst onderaan geeft de kunstenaar commentaar bij het beeld. Hij noemt zich een lafaard  die zich in het strijdgewoel vragen stelt over de juiste pose van zijn onderwerp.

Op de tentoonstelling zien we ook een ontwerp voor een nieuw beeld van Johan Tahon: een kind in een lotusbloem, dat een kom aanbiedt. Het behandelteam van 'Fides' bracht dit idee aan. 'Fides' is de afdeling binnen het Psychiatrisch centrum St Amandus die plegers van seksueel geweld behandelt. Omdat het beeld op de allereerste plaats bedoeld is voor de vele anonieme slachtoffers van seksueel geweld werd het initiatief daarna overgenomen door de werkgroep St-ART, die een aantal organisaties verzamelt die werkzaam zijn in de slachtofferbejegening (het Vertrouwenscentrum Kindermishandeling Brugge, Child-focus en CGG Prisma VZW).  
Als de nodige fondsen gevonden worden, zal de sculptuur in brons uitgevoerd worden. Bedoeling is dat het bronzen beeld uiteindelijk op het strand van Zeebrugge zou terecht komen. Het Museum Dr. Guislain plaatst met deze keuze het begrip trauma in een breder kader.

Naast werk van o.a. Rik Wouters, George Grosz en frontschilder Achiel Van Sassenbrouck viel ons tenslotte nog het monumentale schilderij van Ronald Ophuis op. Deze Nederlandse kunstenaar geraakte gaandeweg meer en meer geobsedeerd door alles wat met oorlog en conflict te maken heeft. Hij bezoekt plaatsen waar zich oorlogsgruwelen hebben afgespeeld en maakt met de hulp van getuigen en/of slachtoffers foto's van wat zij op die plekken gezien of meegemaakt hebben. Deze foto's vormen dan de basis voor zijn beklijvende schilderijen. Op het werk in Gent zien we een groep mannen die in Srebrenica onder schot worden gehouden. Op zich is er niets gruwelijks te zien, maar de dreiging van wat er komen gaat is wel degelijk voelbaar.

Kortom, een bezoek aan deze razend interessante tentoonstelling is wat ons betreft een echte aanrader.

nieuw werk van Rinus Van de Velde
Ronald Ophuis - Srebrenica I

[ 'Oorlog & trauma - Soldaten en ambulances 1914-1918' in het In Flanders Fields Museum in Ieper van 1 november 2013 tot 30 juni 2014 ]

[ 'Oorlog & trauma - Soldaten en psychiaters 1914- 2014' in het Museum Dr. Guislain in Gent van 1 november 2013 tot 30 juni 2014 ]

Voor alle info over deze dubbeltentoonstelling kan u terecht op de website www.oorlogentrauma.be