Het grote taboe na de grote oorlog

di 15/10/2013 - 08:08 De adellijke familie Arenberg is geen onbekende, dankzij straten, pleinen en kastelen in België. Minder geweten is dat de familie als Duits werd bestempeld na WO I, en dat het sekwester uit was op haar bezittingen.

het grote taboe na de grote oorlog monika triest guido van poucke arenberg eerste wereldoorlog WOI recensie joanna van der heyden

De herdenkingen van de Eerste Wereldoorlog zullen de komende jaren ongetwijfeld zorgen voor een overvloed aan nieuwe publicaties. Dat daarbij de hoop bestaat dat onbekende of onverwachte thema's aangesneden worden is een legitiem verlangen van een grote groep 'oorlogslezers'. Monika Triest en Guido Van Poucke komen met  'Het grote taboe na de grote oorlog' zeker tegemoet aan deze wens.

De terreur nà de oorlog

Met de Wapenstilstand wordt de oorlogsperiode niet afgesloten. In de nasleep ervan blijven terreur en willekeur de werking van de staat te vaak bepalen en daardoor ook de brede samenleving beïnvloeden. Hoe sterk, ingrijpend en langdurig wordt pas duidelijk in dit boek, waarin gebruik gemaakt wordt van bronnenmateriaal dat recent geinventariseerd werd.

Inbeslagname van vijandige goederen

Een woord dat vaak terugkomt in dit boek is 'sekwester'. In een oorlogscontext gaat het om de staat, de Belgische staat, die goederen in beslag neemt van personen of instanties die tijdens de oorlog een vijandelijke/vijandige nationaliteit hadden. De adellijke familie Arenberg werd er het slachtoffer van. Ze was al eeuwen geïntegreerd in de Belgische samenleving, maar voor de overheid bleef zij Duits en dus vijandig. 

Via een langdurige juridische operatie, geleid door het Ministerie van Financiën, werd er een spaarpot aangelegd om tegemoet te kunnen komen aan de schade-eisen van de boze Belgische burger. De domeinen, kastelen en kunstwerken van de Arenbergs vormen een gedurende eeuwen opgebouwd kapitaal en de verkoop van de activa zou het sekwesterspaarpotje stevig kunnen aanvullen. Daar was het tenslotte om te doen, het te gelde maken van de aangeslagen goederen.

Wie waren de Arenbergs?

Het huis Arenberg is een oud, invloedrijk en zeer welstellend adellijk geslacht, afkomstig uit de Duitse Eifel met, net zoals andere Europese 'noblesse', eigendommen verspreid over heel Europa en dus ook in ons land. En al denkt u hun grondbezit niet te kennen, dan is dat eerder schijn: het kasteel van Heverlee (zie foto hieronder) of het Egmontpaleis in Brussel behoorden tot hun adellijke erfenis.

Vooraan op het boek staat de foto van hertog Engelbert-Marie van Arenberg. Terecht, want zijn leven wordt getekend door de procedures van het sekwester die hem, zoals bijna alle familieleden, tot Duitser proclameerde. Dit betwistbare standpunt zal na de Tweede Wereldoorlog in 1945 herroepen worden; een correctie waaruit de hertog, die in 1949 overleed, nog weinig tevredenheid kon halen.

Hoe Belgisch moet je zijn?

Wat maakt deze studie zo boeiend? Met hun onderzoek, toegespitst op de familie Arenberg, formuleren de auteurs vragen én antwoorden rond de werking van het sekwester en rond het afbakenen van het nationaliteitsbeginsel. Daarvoor brengen ze ondermeer twee Arenbergvrouwen in beeld : Pauline van Arenberg en Julie van Arenberg-Hunyadi. Ondanks hun verbondenheid met België, hetzij door geboorte, hetzij door hulp aan de bezette Belgen of de bij de Europese adel veel voorkomende meervoudige nationaliteit, kregen beide vrouwen het Duitse staatsburgerschap toegewezen. Een arbitraire en weinig accurate argumentatie waarop veel kritiek kwam.

Naast de rijke Arenbergs vielen nog meer slachtoffers, weliswaar met hen verbonden maar met minder weerbaarheid en financiële draagkracht. Het waren de werknemers in dienst van de familie of de pachters van hun aanzienlijke landbouwgebieden.

De auteurs gaan dieper in op de ontwikkelingen van het Belgisch-Nederlandse gebied van de Prosperpolder en de aangrenzende Hedwigepolder; een complex verhaal van landbouwers, gekleurd door de spanning tussen loyaliteit én sociale veranderingen. Dat het sekwester ook met meer dan gewone belangstelling keek naar het klooster van Edingen met zijn overvloed aan kunstwerken is, vanuit zijn standpunt, meer dan normaal.

Actuele thema's

De familie Arenberg en hun verbondenheid met België staan centraal in 'Het grote taboe na de grote oorlog'. De daaraan gelieerde thema's zoals het nationaliteitsbeginsel, de meertaligheid of de sociale hiërarchie overleefden de Eerste Wereldoorlog en blijven ook vandaag voor de nodige discussies zorgen.

Eens te meer bewijst deze publicatie dat het inventariseren en openstellen van archieven nodig blijft om onderzoeksresultaten bij te sturen of aan te vatten. Duidelijk is dat auteurs zich intensief hebben moeten informeren over de geschiedenis van de familie Arenberg, hun materiele Europese belangen en de manier van werken van het Belgische sekwester. Dit is geen familiemonografie, schrijven Monika Triest en Guido Van Poucke, "maar een weelde aan sociaal-economische informatie die voordien nog nauwelijks beschikbaar was". Hun boek vormt een gespecialiseerde leesopdracht waarbij de auteurs via een stamboom en een uitvoerige woordenlijst de lezer goed begeleiden.

Joanna Van der Heyden
Joanna Van der Heyden werkte als presentator/producer voor Klara en voorlopers. Daar maakte ze o.m. bijdrages over cultuur- en politieke geschiedenis. Ze was de vrouwenstem van Histories.

[Het grote taboe na de oorlog. De Begische staat versus de adellijke familie Arenberg van Monika Triest en Guido Van Poucke is uitgegeven bij Davidsfonds, 2013, 295 blz.]