Augustus 1914. België op de vlucht - Misjoe Verleyen & Marc De Meyer

vr 27/09/2013 - 17:49 Anderhalf miljoen Belgen sloegen op de vlucht, na de Duitse inval in 1914. Ze namen de wijk naar Nederland, Engeland of FRankrijk, maar de cultuurverschillen bleken groot.

augustus 1914 België op de vlucht Misjoe Verleyen Marc De Meyer Eerste Wereldoorlog WO I recensie Joanna Van der Heyden

De auteurs van 'Augustus 1914' zijn geen dilettanten. Historici Misjoe Verleyen en Marc De Meyer kennen de Belgische geschiedenis en informeren het publiek er geregeld over. Enkele jaren geleden gingen ze met 'Mei 1940' in op de zeventigste verjaardag van de Duitse inval in België en raakten meteen het gevoelig thema aan van de vluchtelingen van de Tweede Wereldoorlog. Ook nu weer volgen ze tijdens de zomer van 1914 duizenden landgenoten op de vlucht voor het geweld en de terreur, in de overtuiging dat het hele conflict slechts enkele maanden zal duren.

Vakantie en oorlog

Het is een kroniek geworden waarbij de auteurs vertrekken van het zorgeloze vakantiesfeertje aan de kust en het vertrouwen in '"de Duitschers die we onze vrienden waanden". Daarna zoeken ze een plek aan de oostgrenzen en vertellen minutieus en gedetailleerd hoe België overspoeld wordt door een grote golf van agressie; een opeenstapeling van brutaliteiten, moordpartijen, vernielingen en verkrachtingen. De traumatische ervaringen en gevolgen van "vrouwen overgeleverd aan de wellust van de soldaten" zijn oorlogsmisdaden waarover met afschuw en schroom gecommuniceerd wordt maar die, zeker zeker honderd jaar geleden, niet tot duidelijke standpunten en maatregelen leiden.

Elk dorp, elke stad

Misjoe Verleyen en Marc De Meyer zoeken in ieder dorp of elke stad, zo lijkt het wel, een geschikte plek van waaruit ze een goed zicht krijgen op de troepenbeweging en het 'slagveld'. Ze stellen vast hoe groot het aantal gesneuvelden en vooral burgerslachtoffers in de begindagen van de Eerste Wereldoorlog wel is. Van Luik, Leuven naar Dinant, Brussel of Dendermonde... andere plaatsen maar telkens met hetzelfde verdriet vanwege de terreur en het bloedvergieten. Vluchten, weg van de Duitse troepen moet voor velen de enige valabele te volgen tactiek geweest zijn.

Niet erg welkom

De vluchtelingen -er zijn er zo'n anderhalf miljoen op weg naar Engeland, Nederland of Frankrijk- lijken angstig maar hoopvol gestemd een beter leven te vinden weg van de oorlog. Dat valt vaak tegen; de verschillen in taal en cultuur blijken nauwelijks overbrugbaar. De aankomst en het leven van de Belgen in hun gastland levert schrijnende bladzijden op. Klinkt het bij het begin van het conflict nog van "wij willen een vluchteling", een van die helden uit het kleine koninkrijk, dan blijken de Belgen bij nader inzien rare kwasten te zijn die niet van thee houden (in Nederland lijkt het eten van erwtensoep een probleem) met moeite Frans laat staan Engels spreken, een dagelijks bad verloren tijd vinden en hun kinderen bier laten drinken … Geen wonder dat in het volgende hoofdstuk, "de liefde voorbij" is. Afhankelijk van het ter beschikking zijnde geld, kon de toekomst er minder somber uit zien. Rang en stand blijven zeker voor de Engelse samenleving waardevolle criteria om de vluchtelingen te catalogiseren en al dan niet een 'respectable' onderkomen te geven.

Bronnen en getuigen

Bij de geraadpleegde bronnen uit de eerste drie maanden van de Eerste Wereldoorlog, leveren de getuigenissen en dagboekfragmenten uit literaire hoek sterk materiaal op. Stijn Streuvels schrijft oprecht en bescheiden "wij wisten zo weinig van wat een leger te betekenen had in zijn bewegingen... We wisten niet hoe de troepen zich moeten open plooien …" of Jozef Muls die zich realiseert dat Antwerpen leegloopt en de klank van de vluchtelingenstroom omschrijft als "het geluid van een heel volk dat verhuisde".

Ook de Duitse militaire en administratieve bronnen bevestigen de reputatie van de 'Gründlichkeit' van de oostburen en reiken belangwekkend materiaal aan. Via de bijdrages van internationale oorlogscorrespondenten verneemt de wereld wat er in België gebeurt. Zo informeert Roberto Payro van La Naçion Latijns-Amerikaanse lezers over de verwoestingen door het Duitse leger. De bevolking is boos en verontwaardigd !

Misjoe Verleyen en Marc De Meyer brengen de verwoestingen van de eerste oorlogsmaanden 'in kaart' en volgen de vluchtelingenstromen. België mag dan wel klein zijn toch zou een landkaart best nuttig kunnen zijn... Zemst of Andenne zijn niet voor iedereen met een speld op de kaart aan te duiden en dat geldt al zeker niet voor diverse plaatsen in Engeland, Nederland of Frankrijk. De uitgebreide bibliografie is zonder twijfel een bonus van het boek. Wil je als lezer meer weten over een bepaald thema of heb je belangstelling voor een of andere locatie dan word je meteen in de goeie richting gestuurd.

Joanna Van der Heyden
Joanna Van der Heyden werkte als presentator/producer voor Klara en voorlopers. Daar maakte ze o.m. bijdrages over cultuur- en politieke geschiedenis. Ze was de vrouwenstem van Histories.

[Augustus 1914. België op de vlucht van Misjoe Verleyen en Marc De Meyer is uitgegeven bij Manteau, Antwerpen, 2013, 232 p]