Dora van der Groen ...

di 07/01/2014 - 16:33 De Antwerpse actrice en regisseuse Dora van der Groen is overleden. Van der Groen is bij het grote publiek vooral bekend van 'Wij, Heren van Zichem' en 'Terug naar Oosterdonk'. Ze speelde de rol van de verstandelijk gehandicapte Pauline in de film ‘Pauline en Paulette’. Ze was van onschatbare waarde voor het Vlaamse en Nederlandse theater. Dora van der Groen werd 88.

doradood

Artistieke moeder van veel theaterkinderen

Dora van der Groen was de "artistieke moeder" van veel theaterkinderen. Iedereen die belangrijk is in het Vlaamse en Nederlandse theaterlandschap heeft les gekregen van haar. Lucas Vandervorst vertelt in ‘Rubriek 700’: “Ik ben voor de tweede keer geboren tussen 1975 en 1979 en Dora was toch meer de moeder dan de vroedvrouw.”
Ze is een van de grootmeesters die we in de lage landen hebben, van wat een zin, van wat een woord kan betekenen.” vindt Ivo Van Hove (Rubriek 700).

Dora van der Groen wordt geboren in Antwerpen op 10 maart 1927. Ze groeit op in een muzikale familie, van Nederlandse afkomst. Ze is een overgevoelig kind. Haar vader is cellist in de opera van Antwerpen. Zelf leert ze piano en cello in de muziekschool van Merksem, ze leert dansen bij Lea Daan en van ’44 tot ’46 gaat ze naar het Koninklijk Conservatorium. Op haar zestiende besluit ze uiteindelijk om een theateropleiding te volgen.

De tweede wereldoorlog is nog niet voorbij wanneer ze les krijgt van Joris Diels aan het Hoger Instituut voor Toneel en Regie. In 1946 maakt ze deel uit van de eerste lichting studenten aan de Studio van het Nationaal Toneel, onder leiding van Herman Teirlinck. Ze is heel erg onder de indruk van de persoonlijkheid en de denkwereld van Teirlinck, hij wordt haar mentor.

Je moet weten hoe het proces van acteren ontstaat. Wel, ik ben erachter gekomen!” Glundert ze triomfantelijk. “Teirlinck zei: er moet niets zijn, je moet alleen een ruimte hebben en licht en daar staat de acteur en die is soeverein.” (Ziggurat 1992)
 

Tone Brulin

In 1949 studeert ze af en begint meteen bij de Antwerpse Koninklijke Nederlandse Schouwburg (KNS) als jonge beloftevolle actrice. Maar na één seizoen gaat ze samen met jaargenoot Tone Brulin op zoek naar andere theatervormen. Samen zetten ze verschillende poppentheaterproducties op, en in 1951 wagen ze zich aan het cabaretgenre bij ‘Cabaret Cyrano’ van Anton Peters, aan de De Keyserlei in Antwerpen.

Dora van der Groen en Tone Brulin zijn ondertussen getrouwd. Brulin richt in 1951, samen met Jan Van den Broeck, het 'Theater op Zolder' op, Dora speelt mee.
Met zeer beperkte middelen willen ze, helemaal in eigen beheer, theater kunnen maken. In 1953 vormen ze dit initiatief om in het Nederlands Kamertoneel, dat een uitgesproken alternatief wil zijn voor de KNS en voor het toenmalige repertoiretoneel in het algemeen.

Speelfilm

In 1955 speelt Dora van der Groen voor het eerst mee in een speelfilm: ‘Meeuwen sterven in de haven’ van Roland Verhavert, naar een scenario van Ivo Michiels, is een opgemerkt debuut.

Datzelfde jaar keert ze terug naar de grote scène, eerst als gastactrice bij de KNS. In 1955 maakt ze, met de KNS, voor het eerst een tournee door Congo, waar ze voor de Vlaamse kolonie spelen.

KVS in Brussel

Na de brand in de Brusselse Koninklijke Vlaamse Schouwburg (KVS), in 1955, wordt Victor De Ruyter daar de nieuwe directeur.
Dora van der Groen speelde er al enkele gastrollen, maar nu accepteert ze ook een vast contract, samen met Tone Brulin. Ook Senne Rouffaer maakt deel uit van deze eerste lichting. Met 'Jonkvrouw Edelwater', geregisseerd door Brulin, boekt ze haar eerste grote succes in Brussel. Ze verwerft een unieke positie in het toenmalige theaterlandschap, omdat ze contractueel de toelating kan bedingen om elders gastrollen te spelen, o.a. 'Freule Julie' in Antwerpen.

Voor het laatst op de planken

Dora als kat op een heet zinken dak (1962)

In 1962 spelen Dora van der Groen en Wies Andersen het legendarische koppel Maggie en Brick uit "Cat on a hot tin roof" van Tenessee Williams. Een fragment. (Medium, 29 oktober 1962)

Na haar scheiding van Tone Brulin, hertrouwt ze met Wies Andersen, met wie ze in 1962 in ‘Kat op een heet zinken dak’ van Tennessee Williams voor het laatst op de planken staat.
Na de geboorte van haar derde kind, Brick, en door het hoge werkritme van de voorbije jaren stopt ze met acteren en kiest voor haar gezin: "Te vaak had ik gedacht: wat sta ik hier te doen, terwijl anderen mijn kinderen in bed leggen.’’

Theater is een deel van mijn leven en daartussen moet er ruimte zijn voor een massa andere dingen en het mag geen gewoonte worden. Als je het teveel doet, wordt het een gewoonte en gewoonte vind ik dodelijk.” (Kunst-Zaken,1985)

Acteren voor de camera

Dora van der Groen wordt in 1962 lid van het Dramatisch Gezelschap van de toenmalige BRT, waar ze vooral luisterspelen opneemt. Wanneer de directie beslist om het Dramatisch Gezelschap ook in te zetten voor televisieproducties, ontdekt een onvermoed talent. Met het acteren voor de camera vindt Dora van der Groen haar spelplezier terug.
 

Baghwan

Via het boek van Jan Foudraine ‘Oorspronkelijk gezicht’, komt ze eind jaren ’70 met de Baghwan in contact. Ze leest werk van Krishnamurti en de Boeddha. In die oosterse taal ontdekt ze ook een nieuwe taal om over acteren na te denken en te praten.

"Een kunstenaar kan je niet worden, dat ben je al."

Vanaf 1978 is ze artistiek leider van de toneelafdeling van het Koninklijk Vlaams Muziekconservatorium in Antwerpen. Directeur, Eugène Traey vraagt haar de toneelopleiding te hervormen. Later wordt deze afdeling samengevoegd wordt met de Studio Herman Teirlinck. Voor generaties theatermakers is Dora van der Groen een leermeester geweest. "Je kunt iemand niet leren toneelspelen, men is een acteur of men is het niet.’’, zegt ze."Een kunstenaar kan je niet worden, dat ben je al. Je kan dat wel ontdekken en ontwikkelen, maar je kan niet zeggen: daar kies ik voor, ik word kunstenaar.’’ (Rubriek 700, 2002)
Johan Van Assche, Lucas Vandervost en Luk Perceval studeren in 1979 af en meteen engageert zij hen als lesgevers. Met deze acteurs, regisseurs en met andere geestverwanten, zoals Ivo Van Hove, leidt zij in de jaren tachtig een generatie acteurs op die duidelijke sporen getrokken hebben in het theater van de lage landen.
Ivo Van Hove: “Zij is een van de enige pedagogen, regisseurs, acteurs, die ik ken die eigenlijk niet zoveel leest rond toneel, zij is gewoon het toneel, ze heeft dat allemaal vanuit zichzelf bedacht.” (Ziggurat 1992)
 

Regisseur

In 1991 maakt ze tot ieders verrassing haar professionele regiedebuut met een enscenering van ‘Thyestes’ van Hugo Claus. Het stuk, naar Seneca, vertelt de mythe van koning Atreus die de kinderen van zijn broer Thyestes vermoordt en ze hem te eten geeft. Van der Groen staat dan ook de laatste keer zelf op de bühne: “Ik vind het grappig en relativerend dat ik de laatste keer op de scene heb gestaan als tuinkabouter.” (Ziggurat 1992). Haar regie van Thyestes wordt juichend onthaald.

Ereteken van Commandeur in de Kroonorde

Dora van der Groen wordt Maestro Honoris Causa (2010)

Dora van der Groen wordt in 2010 benoemd tot Maestro Honoris Causa van De Stichting Conservatorium Antwerpen. Het programma 'De Rode Loper' sprak met haar en met Bart Van Avermaet, Tom Van Dyck, Warre Borgmans, Peter Van Den Eede en Frank Focketyn. (De Rode Loper, 17 november 2010)

In 2009 ontvangt ze van de Koning het ereteken van Commandeur in de Kroonorde. In 2010 kent de Stichting Conservatorium Antwerpen haar de titel van Maestro Honoris Causa toe voor haar carrière en haar grote verdiensten. Ze is de eerste vrouw en ook de eerste niet-musicus die deze onderscheiding ontvangt.
Deze plechtigheid is haar laatste publieke optreden.

Pauline en Paulette

Pauline en Paulette (2001)

De 66-jarige Pauline, gespeeld door Dora van der Groen, is zwakzinnig en wordt verzorgd door haar zus Martha. De film won vijf Joseph Plateauprijzen.

Dora van der Groen leefde met een ontembare geestdrift en ze acteerde zoals ze leefde. Bij het brede publiek was ze vooral bekend van 'Wij, Heren van Zichem' en 'Terug naar Oosterdonk'. Haar bekendste filmrol dateert uit 2001. Toen speelde ze naast Ann Petersen in de film ‘Pauline en Paulette’, waarin ze de verstandelijk gehandicapte Pauline vertolkte.
 

In 2012 neemt Dora van der Groen haar intrek in Huis Perrekes in Geel, een woonproject voor mensen met dementieverschijnselen.

Ik denk dat we met een heel pak wreedheid in onszelf geboren worden want anders zouden we toch geen seconde kunnen leven. Als je nog maar buiten kijkt: al die straten, die auto’s, je slaat de krant open, je kijkt een beetje verder over de grens, je ziet de beelden op de televisie en je leeft nog steeds. Dan vind ik dat we een serieus pak wreedheid in ons moeten hebben om dit te overleven.” (Ziggurat 2009)

Dora van der Groen op Cobra.be