Twee maal Petrus Alamire

di 18/08/2015 - 10:57 Liefhebbers van oude muziek kunnen zich in Antwerpen verdiepen in de muziekhandschriften van Petrus Alamire (1470-1536). Naast een expo in de kooromgang van de Antwerpse kathedraal komen de noten ook tot leven op het Laus Polyphoniae-festival.

roger creyf laus polyphoniae polyfonische muziek oude muziek petrus alamire handschriften

Ons land heeft een lange traditie van tentoonstellingen over onze (en andere) prachtig geïllustreerde handschriften uit de Middeleeuwen en Renaissance. In 2011 waren er zelfs drie tegelijk: 'Liber Floridus' inGent, 'Vlaamse miniaturen' in Brussel  en 'Goddelijke klanken' in Leuven.
Nu is Antwerpen aan de beurt. Met muziekhandschriften. Maar niet de componisten zijn hier de sterren. Nee, dit keer is het de muziekkopiist die met de eer gaat lopen. De man die ze “gemaakt” heeft, Petrus Alamire (1470-1536). Of liever heeft laten maken. Want nog meer dan zelf kopiist te zijn (én zanger), was hij een ondernemer. De manager van een uitgeverijbedrijf die rondom zich kalligrafen, illustrators en kopiisten verzamelde om luxueuze boeken te publiceren, zou je nu kunnen zeggen. Hij werkte voor het hof van Margareta van Oostenrijk en Keizer Karel, voor rijke hovelingen, bankiers, handelslui… . Hij slaagde er in om van hen opdrachten te krijgen voor het maken van die grote verluchte boeken. Het waren dé gegeerde relatiegeschenken van toen. Een gebruikelijke manier om eigen rijkdom te etaleren én de eigen verfijnde “culturele” smaak. En wat was er aantrekkelijker dan exuberant verluchte muziekhandschriften te schenken waarin werk was opgenomen van de meest gerenommeerde componisten. Het bundelen en vereeuwigen in die koorboeken van de muziek van de grote namen uit zijn tijd: Johannes Ockeghem, Josquin des Prez, Adriaan Willaert, Pierre de la Rue…. . Het was de verdienste van Petrus Alamire.
Er zijn in heel Europa nog 51 van die koorboeken teruggevonden. En alle koorboeken van hem die nog in België zijn, liggen nu uitgestald in de kooromgang van de Antwerpse O.L.Vrouw kathedraal. Het zijn er zeven: zes uit de Koninklijke Bibliotheek van België en één uit het stadsarchief van Mechelen. Ze worden elk in een aparte nis gepresenteerd met er naast een even kostbaar schilderij uit de collectie Vlaamse Primitieven van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten in Antwerpen. Ze moeten naar inhoud en vorm de verwantschap illustreren met de boeken. En die ‘boekillustraties’ zijn een lust voor het oog. Want naast noten en notenbalken zijn er natuurlijk de randversieringen en de beginletters van de teksten. En niet te vergeten de vele knipoogjes in de miniaturen, want naast hun vakmanschap hielden die kopiisten blijkbaar ook van spel en amusement. Grapjes en monstertjes alom. Voor wie wil horen wat er in die koorboeken staat is er voor de bezoeker ook een speciaal ontworpen multimedia-installatie op het einde van de kooromgang. Daar kan hij horen hoe polyfonie klinkt.

Polyfonie in beeld en geluid

Verbeelding én verklanking dus, tentoonstelling én muziekfestival. Het is een double bill : vanaf 19 augustus is er die tentoonstelling in de Antwerpse Kathedraal (tot 22 november) en is er ook 12 dagen lang (tot 30 augustus) het Laus Polyphoniae festival dat dit keer de naam van Petrus Alamire draagt en gewijd is aan de muziek uit zijn boeken. AMUZ-directeur Bart Demuyt wil daarmee wetenschap en praxis dichter bij mekaar brengen. Hij wil dat “nieuw” ontdekte muzikale erfgoed niet enkel ontsluiten maar ook uittesten. Als directeur van de Alamire Foundation, die vooral de laatmiddeleeuwse polyfonie uit de Lage Landen bestudeert, inventariseert en digitaliseert, organiseert hij er tezelfdertijd een vijfdaags wetenschappelijk congres over.

Unendliche gezangen

En Paul Van Nevel van het Huelgas Ensemble zal er een “lecture performance” geven. “Een beetje als tegengewicht voor al die musicologische theorieën die daar zullen verkondigd worden” zegt hij. “Ik richt me meer naar de praktijk. Mij interesseren meer de uitvoerders en de problemen waarmee ze geconfronteerd worden, zowel die van toen als die van nu. Ik geef een voorbeeld. De stijl van toen was erg gotisch, met heel lange zinnen die bijna onophoudelijk gezongen worden. Als je een heel lange versiering moet zingen zonder tekstverandering, dan valt het natuurlijk op als je moet ademen. Als er af en toe tekstherhalingen zijn, dan kan je handig gebruik maken van het eind van een woord om te ademen, dat valt minder op. Waar en wanneer moet je ademen? Dat zijn de problemen die ik met vijf van mijn zangers zal illustreren. Niet hoe klonk het toen, want dat is een slechte vraag. Alles is veranderd, ons klankbeeld, ons tempogevoel, snelheid, rust, stilte. Dus is het niet interessant om te gaan doen zoals zij het zouden gedaan hebben. Wel interessant is het, om te laten horen hoe wij de problemen die er ook toen waren kunnen oplossen. We zijn goed geïnformeerd over het historisch kader maar die technische details zijn ook interessant. Ik zal mijn zangers af en toe es laten voorzingen met een korte ademhaling, met een lange ademhaling en hoe het ene het andere kapot kan maken. Als je in die gotische stijl, in dat unendliche, als je daarin te veel ademt, op de verkeerde plek ademt, dan maak je zo’n lijn en dus die stijl kapot. Dat wil ik laten horen.

De affiche van Laus Polyphoniae

Naast de drie concerten met het Huelgas Ensemble zijn er nog een pak andere gerenommeerde groepen die tijdens het festival optreden. Van eigen bodem zijn dat o.a. Zefiro Torna, Psallentes, Capella Pratensis, Graindelavoix, zelfs Blindman saxofonist Eric Sleichim. Maar ook het Britse Stile Antico en de vermaarde Tallis Scholars komen. En heel interessant is de aanwezigheid van twee Amerikaanse groepen die zich met “onze” polyfonie bezighouden. Het is misschien niet zo bekend maar er zitten ook dààr echte experts. Uit de Big Apple komt er een gezelschap dat kan verrassen: het vocale mannenkwartet New York Polyphony. En aan de universiteit van Stanford (California) onderzoekt prof. Jesse Rodin al jaren het werk van Josquin des Prez en hij voert met zijn ensemble Cut Circle een mis van hem uit. Sommigen beweren dat Josquin des Prez de grootste polyfonist is. Maar wie zegt dat er niet ergens nog een andere grootheid sluimert in nog onontgonnen koorboeken?

Paul Van Nevel: “Voor mij zijn Antoine Brumel en Alexander Agricola veel avontuurlijker dan Josquin des Prez. Maar zijn kunnen staat totaal buiten kijf, ongelooflijk. Maar een nieuwe grootheid ontdekken? Bij grootheid telt tegenwoordig alleen maar: hoeveel heeft hij geschreven. Toch moet je ook rekening houden met hoeveel is er van overgebleven. Er zijn componisten waarvan maar twee of drie werken zijn overgebleven en waaruit echt meesterschap blijkt, maar die jong gestorven zijn, waarvan de handschriften verloren of niet teruggevonden zijn enz. Een groot gedeelte, meer dan 150, van de werken die Petrus Alamire genoteerd heeft, zijn anonieme werken. Een selectie daarvan voeren we uit in het tweede concert op vrijdag 28 augustus in de Sint Paulus kerk. Er zitten meesterwerken bij waarvan we niet weten wie ze geschreven heeft maar ze staan wel in zijn koorboeken.

Petrus Alamire was een diplomaat, een spion, een zeer talentrijke kalligraaf, zanger maar had vooral een goede neus voor talent. Zijn manuscripten moesten qua vorm en inhoud kwaliteit bieden. De verspreiding van de muziek ging nog niet via gedrukte partituren. Dat kwam niet veel later en zou de relatie componist-uitvoerder totaal veranderen. Meestal wist Alamire voor wie hij zijn prachtig verluchte koorboeken maakte en wie er uit zou zingen. Een groot deel van zijn job was het zoeken en vinden van goede componisten en goede composities. Een beetje zoals Paul Van Nevel zelf jarenlang gedaan heeft. Nu niet meer. Hij heeft nog voorraad genoeg om een hele lange winter mee door te komen, zegt hij. En vooraleer die winter er aan komt, kan je alvast je eigen portie bekende en onbekende polyfonisten gaan opslaan tijdens het Petrus Alamire Laus Polyphoniae festival in Antwerpen.

Roger Creyf
Roger Creyf is journalist, was lange tijd buitenland redacteur op het VRT TV-Journaal, en maakte ook talrijke nieuwsitems over cultuur en vooral over klassieke muziek en opera.

[ 'Petrus Alamire, Meerstemmigheid in beeld' in de OLV-Kathedraal van 19 augustus tot 22 november 2015 ]

[ 'Laus Polyphoniae' - de 22ste editie van het festival voor oude muziek van 19 tot 30 augustus 2015 ]