Toots Thielemans (1922-2016)

ma 22/08/2016 - 11:19 Baron Jean "Toots" Thielemans is overleden. Hij werd 94 jaar. Toots was de bekendste Belgische jazzmuzikant. Hij speelde gitaar en mondharmonica en werd wereldberoemd met zijn compositie 'Bluesette'.

toots thielemans jazz mondharmonica gitaar muziek overleden obit

lees ook
bekijk ons Toots-archief

Een ket uit de Marollen

Jean-Baptiste Frédéric Isidore Thielemans werd geboren op 29 april 1922 in de Marollen in Brussel. Hij kwam al meteen in contact met de muziek. Zijn ouders hadden een café in een van de oudste buurten van Brussel en organiseerden er regelmatig accordeonconcerten.

Toen hij drie jaar was, leerde zijn vader hem al accordeon spelen. Op die manier werd Toots ingewijd in de kunst van de musette. In 1938 ontdekte hij de mondharmonica. Op zijn zestiende drong hij door in het universum van de films van Ray Ventura.

Pas tijdens de oorlog ontdekte hij de jazz en werd hij voor het leven besmet door het "virus". Hij speelde toen gitaar in clubs en zag Django Reinhardt en diens manouche jazzstijl als zijn voorbeeld. Maar ook de muziek van Louis Armstrong en Charlie Parker was een belangrijke invloed.

Omdat "Jean-Baptiste" niet echt een swingende naam was koos hij voor de artiestennaam "Toots", naar het voorbeeld van saxofonist Toots Mondello en trompettist Toots Camarate, die beide actief waren in het orkest van Benny Goodman.

Het mekka van de jazz

In het prille begin van zijn carrière speelde hij gitaar bij Franse artiesten als Edith Piaf en Charles Trenet . En samen met andere Belgen als René Thomas, Jacques Pelzer en Bobby Jaspar belandde hij even later in Parijs.

Maar het jazzvirus lokte hem in de eerste plaats naar Amerika, want daar was de bron, daar gebeurde het. In 1947 ging hij voor het eerst naar het "land van de bebop", toen nog als toerist. Maar hij speelde wel enkele concertjes en dankzij fotograaf William Gottlieb werd hij voor het eerst geïntroduceerd bij de jazzcats van de New Yorkse 52nd Street, het mekka van de jazz in die tijd.

Een en ander zorgde ervoor dat Toots zijn internationale doorbraak kende dankzij een Europese tournee met het orkest van Benny Goodman in 1950. In Parijs nam hij zijn eerste officiële plaatje op, met een collega van bij Goodman, saxofonist Zoot Sims.

In 1951 speelde Toots nog in de band van Bobbejaan Schoepen maar een jaar later besloot hij om te emigreren naar New York. Moeilijke tijden braken aan, hij had nog geen working permit als muzikant, een jobke bij de New York desk van Sabena bracht het brood op de plank. Maar dan belandde hij via via bij de Charlie Park All Stars (met o.a. Miles Davis en Milt Jackson). En eind 1952 kreeg hij zijn eerste vaste job als gitarist en ook harmonicaspeler in het kwartet van George Shearing. Hij zou uiteindelijk zes jaar bij Shearing blijven, een tijd waarin hij zijn naam en faam vestigde, weliswaar enkel in Amerika, want in eigen land bleef de interesse zeer beperkt.

Bluesette, Old Spice en Sesamstraat

In 1962 werd hij niettemin uitgenodigd voor een concert aan de ULB in Brussel, samen met onder meer de Franse violist Stéphane Grappelli (bekend van zijn werk met Django Reinhardt). In de kleedkamer componeerde Toots toen, terwijl hij zijn gitaar aan het stemmen was, zijn latere wereldhit 'Bluesette'. Grappelli vond het mooi en de rest van de wereld volgde snel. Het nummer werd zo'n succes dat Toots het later "zijn pensioenverzekering" zou noemen. Een vrolijk walsje waarbij Toots de melodielijn unisono met de gitaar meesterlijk meefloot.

Die techniek viel niet alleen in de smaak bij het pop- en jazzpubliek, ook de reclamejongens zagen er wel wat in. Zo kwam het dat Toots gevraagd werd voor reclamedeuntjes van het automerk Chrysler (samen Louis Armstrong, de volle 28 seconden lang!) en vooral van het parfum Old Spice. Die muziek had niets meer met jazz te maken, maar het bracht wel geld in het laatje.

In 1969 werd hij ook nog gevraagd voor het kenwijsje van het kindertelevisieprogramma Sesamstraat. Die opdracht was minder lucratief maar intussen kent wel de hele wereld dat nummer. In diezelfde tijd speelde hij bovendien nog het themalied van de film 'Midnight Cowboy' op vraag van filmcomponist John Barry. Ook dat werd een groot succes buiten de jazzwereld. Met daardoor later nog meer opdrachten vanuit Hollywood, maar ook Nederland ('Turks Fruit', 'Baantjer') en uiteindelijk ook eigen land ('Zware Jongens', 'Witse').

Baron en Jazz Master

In de loop der jaren groeide Toots Thielemans uit tot dé referentie wat de mondharmonica betreft en bovendien een monument in de jazzwereld. Hij speelde met alle groten van de jazz- en popmuziek: Charlie Parker, Ella Fitzgerald, Quincy Jones, Bill Evans, Oscar Peterson, Frank Sinatra, Ray Charles, Paul Simon, Billy Joel, Julian Lennon en nog vele anderen. Opmerkelijke recente samenwerkingen waren er bijvoorbeeld nog met Martial Solal, Bill Carrothers, Brussels Jazz Orchestra, Flat Earth Society, Johan Verminnen, Ozark Henry en niet te vergeten Kenny Werner, zijn goede vriend en vaste pianist in zijn "Amerikaanse groep".

In 2001 werd Toots Thielemans tot baron verheven door Koning Albert II. En zowel de ULB als de VUB gaven hem datzelfde jaar een eredoctoraat. Gilberto Gil, in zijn hoedanigheid van minister van Cultuur van Brazilië, bekroonde Toots tot "Comendador da Ordem do Rio Branco" in 2006. Een jaar later kreeg hij de Klara Carrièreprijs en in 2009 werd hij benoemd tot NEA Jazz Master, de grootse onderscheiding in de Amerikaanse jazzwereld.

Het jaar 2012 stond in het teken van de negentigste verjaardag van Toots Thielemans. Ondanks zijn gezondheidsproblemen vierde hij die verjaardag zoals hij dat het liefste deed: op het podium. Vlak na zijn verjaardag startte hij met een tournee van acht concerten in België. Maar het mooiste concert was in New York in het kader van Jazz at the Lincoln Center, samen met oude vrienden als Herbie Hancock, Eliane Elias, Marc Johnson en Oscar Castro-Neves. Behalve die concertreeks verscheen er ook een dik huldeboek en een cd- en dvd-box en er was een tentoonstelling gewijd aan de "Brusselse ket met zijn mondmuziekske".

Het mirakel van Middelheim

Toots Thielemans was in 2005 genomineerd voor de titel "Grootste Belg". Hij is het toen niet geworden, maar hij gold niettemin als de populairste jazzmuzikant van ons land, die de laatste jaren steevast kon rekenen op een trouw, aandachtig en enthousiast publiek.

In 1996 vroeg de organisatie van Jazz Middelheim hem als festivalpeter. Sindsdien was hij op elke festivaleditie present, meestal met zijn trouwe begeleiders, maar soms ook met bijzondere projecten die special voor de gelegenheid waren opgezet.

Naar aanleiding van het concert op Jazz Middelheim 2013 noemde verslaggever Marc Van den Hoof Toots "het mirakel van Middelheim": met bijna religieuze ernst werd er naar hem geluisterd. "Spektakel hoeven we van Toots niet meer te verwachten, hij speelt zijn favoriete songs steeds soberder, aldus Marc Van den Hoof, "Toots herleidt de stukken tot hun essentie: schone liedjes, memorabele melodieën." 

Muziek "between a smile and a tear", zoals alleen Toots Thielemans die kon vertolken.

Op 12 maart 2013 liet Toots Thielemans de pers weten dat hij zijn muzikale carrière beëindigde. Hij zei dat hij zich niet sterk genoeg meer voelde om een volledig concert te spelen. En omdat hij zijn publiek niet wou teleurstellen, annuleerde hij alle geplande concerten.