Sterven in het Gravensteen

vr 31/07/2015 - 10:10 Het Gentse Gravensteen opent voor het eerst haar poorten voor een tijdelijke tentoonstelling. Onder de titel ‘Departures’ nodigt initiatiefnemer Marc Cosyns ons uit voor een reis die ons op de grens brengt tussen leven en dood. De bekende arts slaagde erin een aantal kunstenaars uit diverse disciplines voor het idee te enthousiasmeren en te prikkelen. Het Gravensteen vormt dan ook een ideale locatie voor een reflectie over de dood, het sterven, afscheid nemen en rouwen.

departures gravensteen gent marc cosyns dood leven tentoonstelling

Laten we dit vooraf stellen: 'Departures' is geen lugubere tentoonstelling waar je depressief van wordt. Het is in tegendeel een zeer integere benadering van het afscheid nemen door beeldend kunstenaars, schrijvers, fotografen, videokunstenaars en filmmakers. In diverse zalen van het Gravensteen brengen de kunstenaars een ontroerende toevoeging of een speelse ingreep bij de bestaande historische collectie.

©Rudy Carlier

Zonder sterven geen kunst

Marc Cosyns is huisarts, verbonden aan de UGent en vooral bekend omwille van zijn specialisatie in stervensbegeleiding. Vandaar dus. Uitgangspunt voor de expositie is de bijzondere relatie die bestaat tussen sterven en kunst. “De eindigheid van het leven is er oorzaak van dat we tijdens het leven met kunst en poëzie omgaan. Zonder sterven zou er misschien zelfs geen schilderkunst of poëzie zijn. Dat gegeven fascineert me, houdt me zelfs passioneel bezig vanuit mijn engagement inzake stervensbegeleiding”, verduidelijkt Marc Cosyns. “Dat voor het eerst een tijdelijke tentoonstelling in het Gravensteen plaats vindt, is een experiment op zich waarbij op een andere manier met historisch erfgoed wordt omgegaan. Het thema past wonderwel bij het duistere geheugenpaleis dat het Gravensteen is.

Door merg en been

Speciaal voor de tentoonstelling las Griet Op de Beeck een tekst in over ‘Woorden en waarvoor ze dienen’ en die tekst kan je beluisteren in een van de kamers van het Gravensteen. Videokunstenares Sarah Vanagt maakte een film op het kerkhof van Saint-Pancras over de auteur van Frankenstein, Mary Shelley, wier moeder in het kraambed stierf en daar begraven ligt. De Mexicaanse Teresa Margolles gebruikt in gips gedrenkte lakens waarmee ze een afdruk maakt van het lichaam van overledenen. De Duitse fotograaf Walter Schels maakt portretten van mensen vlak voor hun dood en vlak na hun dood die naast elkaar worden getoond.
Het sterven in de film wordt geïllustreerd met fragmenten uit onder meer 'La Meglio Gioventu', 'The Legacy', 'Wuthering Heights' en de film 'Departures' die naam gaf aan de tentoonstelling. Uit het Universiteitsmuseum van Groningen kwamen medische preparaten die met zorg ‘levendiger’ gemaakt werden door bijvoorbeeld stompjes van ledematen te voorzien van een kanten mouwtje of broekspijpje. In het Victoriaanse tijdperk was het zelfs de gewoonte om de doden te fotograferen. De aflijvigen werden voor die gelegenheid mooi opgebaard en opgekleed en bijzonder opgemaakt. Dat levert verrassend ‘mooie’ foto’s op van de aflijvigen.
Heel bijzonder is de muzikale impressie van Dirk Brossé bij dit gebeuren. Door merk en been gaat het muziekstuk dat hij speciaal voor deze gelegenheid componeerde en dat te horen is in de donkere ruimtes van het Gravensteen. Hij gebruikte daarbij klanken die in verschillende culturen worden aangewend om een overlijden aan te kondigen. Als zoon van een begrafenisondernemer is Dirk Brossé van kindsbeen af vertrouwd met de dood.
 

Het laatste taboe

Om de hele tentoonstelling te zien moet u het hele parcours van de Gravensteenvisite doorlopen. De plaatsen waar u halt houdt, vormen verrassende momenten van contemplatie in een museum waar dood, foltering en terechtstelling schering en inslag zijn.
Departures is een voorwaar zeer originele tentoonstelling die naadloos aansluit bij de expositie over 200 jaar begrafeniscultuur die in het voorjaar in het Caermersklooster werd gehouden. Het is ook een unieke gelegenheid om het Gravensteen te herbezoeken, deze unieke plaats waar zovele gevangen hun laatste uur hebben beleefd. Het Gravensteen geeft u de kans om in alle sereniteit na te denken over het doodgaan, “misschien wel een van de laatst overgebleven taboes” zoals we lezen in de tekst die de tentoonstelling begeleidt.
 

Henk Van Nieuwenhove
Henk Van Nieuwenhove is eindredacteur & cultuurcoördinator van de Artsenkrant.

[Departures. Tot 4 oktober in het Gravensteen Gent. Alle dagen open van 10u tot 18u. Info: www.gravensteengent.be]