Sigmar Polke in Keulen

wo 03/06/2015 - 14:36 Na haltes in New York en Londen is de grote tentoonstelling over de Duitse kunstenaar Sigmar Polke in de thuishaven van de kunstenaar, Keulen, aanbeland. De retrospectieve van dit legendarisch naoorlogs boegbeeld is een kanjer van een expo geworden, met zo’n 250 werken.

sigmar polke duitsland retrospectieve keulen museum ludwig

Sigmar Polke in Venetië 1986

Het is naar lucht happen, wanneer je na meer dan twee uur rondlopen op deze tentoonstelling terug in de buitenlucht staat. Daar, in de schaduw van de Keulse Dom, kun je maar één ding denken: "Nog eens naar binnen." In de wervelstorm aan beelden die het Ludwig Museum toont, kun je onmogelijk alles gezien hebben. Zoals een criticus het na de expo’s in het Moma en de Tate Modern verwoordde, biedt “elke serie die Polke maakte, voldoende stof voor een jong kunstenaar om een heel oeuvre uit op te bouwen”.

Sigmar Polke wordt in 1941 geboren, in Oels, in Silezië, nu Polen. In 1945 vlucht de familie naar Thüringen, dat later deel wordt van door de Russen bezet gebied. In 1953 wijkt de familie uit naar West-Berlijn. Later gaat hij in Düsseldorf wonen. Hij volgt er een opleiding bij een glaskunstenaar en gaat als twintigjarige aan de kunstacademie Düsseldorf studeren. Polke sterft in 2010, hij is 69, in Keulen.

© The Estate of Sigmar Polke / VG Bild-Kunst Bonn, 2015
© The Estate of Sigmar Polke / VG Bild-Kunst Bonn, 2015

Deze tentoonstelling toont werk uit de periode 1963 – 2010. Het lijkt een overzicht van alle mogelijkheden en technieken waartoe de hedendaagse kunst in staat is. Niet alleen schilderijen en tekeningen, ook foto’s, drukwerk, films … Polke gebruikt elk medium dat zijn pad kruist, vaak door en over elkaar. Hij schildert niet op doek, maar op bedrukte stoffen en behangpapier, of - later - op transparante plastic en inpakfolie. Hij smeert verf op beide zijden. Laat cartooneske figuren botsen met afbeeldingen uit kranten en wetenschappelijke magazines. Vult zijn doeken met verwensingen en allerlei primitieve tekeningetjes. Polke was punk ‘avant la lettre’. In zijn werk is plaats voor chaos en anarchie. Hij bouwt huizen uit aardappels en ontwikkelt zijn foto’s in zeer onorthodoxe ontwikkelbaden. Hij neemt deel aan happenings en performances. Nu eens kiest hij voor uitgepuurd minimalisme, dan weer voor exuberant experiment. In de jaren '80 werkt Polke in zijn schilderijen met chemicaliën, met schadelijke producten als radioactief pigment, hittegevoelige bestanddelen en stof van meteoren. Als een alchemist wil hij doeken maken die een eigen leven leiden en die nooit af zijn.

© The Estate of Sigmar Polke / VG Bild-Kunst Bonn, 2015

Met dit werk pleegt Polke een radicale aanval op onze zintuigen. Een beeld is niet zomaar een beeld. Wat we zien, is niet wat we zien. Laag na laag, soms met spottende humor, soms in een desperaat gebaar, bouwt hij zijn werk op. Kritisch voor zichzelf als kunstenaar en voor de wereld waarin hij op een dag besloot kunstenaar te worden.
Voor iemand die tijdens de tweede wereldoorlog geboren wordt, de wederopbouw met zijn eigen ogen meemaakt, de splitsing tussen Oost en West aan den lijve ondervindt en de Koude Oorlog als een koude wind in de nek voelt blazen, is dat waarschijnlijk minder vanzelfsprekend dan het lijkt. De geschiedenis van onze vaders - en die komen in het werk van Polke geregeld opduiken - weegt als een rots op onze schouders, en op die van de kunstgeschiedenis. De onschuld van het abstracte is al lang verloren en de wijsheid van de klassieken is op allerlei manieren gecorrumpeerd. Het Nazisme verbrandde de ‘entartete kunst’ en moordde heler volkeren uit. De grootste misdadigers luisterden naar Bach en hielden van Dürer. Hoe kun je dan nog tekeningen maken? Aan welke beelden is er nood? Wat is de plaats van de kunstenaar in een door Amerikaanse modellen overspoeld Europa? Een generatie Duitse naoorlogse kunstenaars ging aan de slag: Richter, Baselitz, Kiefer, Polke. Was het de iets oudere en met mysterie overladen Joseph Beuys (een neergeschoten gevechtspiloot die dank zij sjamanen van de dood gered werd) die voor hen de weg opende? Allen studeerden ze begin jaren '60 in zijn omgeving aan de kunstacademie Düsseldorf.
In 1965 tekent Polke op een klein blad een ‘Spuk mit Hakenkreuz’. Hij is 22 en Duitsland wil niets liever dan vergeten. Deze generatie wil de taboes doorbreken en heilige huisjes afbreken. Alles wat maar een beetje naar dogma’s ruikt, moet eraan geloven. Maar de spoken uit het verleden blijven in zijn werken opduiken.

Freundinnen © The Estate of Sigmar Polke / VG Bild-Kunst Bonn, 2015

Het Wirtschaftswunder, het economische mirakel in de vroege door Pop Art beïnvloede werken, oogt wel zeer ironisch. De nieuwe consumptiemaatschappij wordt direct door een zeer kritische bril bekeken. Ze noemen het ‘Kapitalistisch realisme’. Polke schildert worsten, sokken, hemden, suikerklontjes, koeken, keukenkastjes, …. (Wat is dat toch met die producten, die ook geregeld in het prille werk van Raoul De Keyser aan bod komen? Herinner je ‘de kousen aan de wasdraad’.) Hij schildert de raster van drukwerk punt per punt met de hand na. Al vrij vlug maakt dit werk plaats voor wilde cut-uptechnieken en allerlei collage-experimenten. Het is de tijd van David Bowie, Captain Beefheart, en - in Duitsland - Amon Düül, Neu en Can. Psychedelica alom. Ook voor Polke zijn de conventies er om overboord te gooien. Hij gaat in een soort commune wonen, experimenteert overmatig met drugs en reist de wereld rond. Naar New York, Afghanistan, Zuid-Amerika, Pakistan, …. Overal neemt hij zijn camera mee. Polke legt alles vast, alsof hij in de eerste plaats een getuige wil zijn. Maar dan wel een getuige die komt vertellen dat wat hij allemaal gezien en beleefd heeft, ook niet helemaal waar kan zijn. Heel wat van die zelden of nooit vertoonde films worden op de tentoonstelling in Keulen getoond.

Een aanrader.

© The Estate of Sigmar Polke / VG Bild-Kunst Bonn, 2015

[Alibis: Sigmar Polke Retrospective tot 5 juli,Museum Ludwig Keulen]
 

[In het zeer de moeite lonend Museum Abteiberg Mönchengladbach (ongeveer een uur rijden van Keulen) kan je ook nog de expo SIGMAR POLKE: Venice 1986 – Films and Satellites of the 1986 Biennale bezoeken.  (Polke won toen op de 42e Biënnale van Venetië met zijn bijdrage voor het Duitse paviljoen een gouden leeuw). Zes monumentale werken die hij daarvoor maakte zijn hier te zien, samen met een aantal films die de kunstenaar toen draaide.  Tot 5 juli.]