Het hart en het brein

vod
vr 24/04/2015 - 11:48 Update: wo 29/04/2015 - 11:16 Het M HKA ontleedt op grondige wijze wat directeur Bart De Baere “de kern van het oeuvre van Jan Fabre” noemt. Op een doolhof van tafels worden de performances en acties van deze gedreven kunstenaar van midden de jaren zeventig tot nu in kaart gebracht.

jan fabre performance antwerpen muhka m hka

Bloed, zweet en Fabre

Jan Fabre over 'Stigmata', de grote overzichtstentoonstelling rond zijn performances en acties in het M HKA in Antwerpen.

"Performance is het aftasten van fysieke en mentale grenzen"

Op 'Stigmata' neemt Jan Fabre de bezoeker mee in de begoochelende wereld waarin hij de voorbij 37 jaar vertoefde. ('Reyers Laat' 21 april 2015).

Performance is volgens Fabre het stiefmoederlijk kindje binnen de kunstwereld omdat het geen economische waarde heeft. Het is een ongrijpbaar en vluchtig medium, waarbij de herinnering van de performer en de meestal kleine groep toeschouwers het enige echte residu zijn. Maar de jonge kunstenaar Jan Fabre stond daar niet bij stil. Als hij in het midden van de jaren zeventig naast zijn studie aan de academie ook een opleiding als etalagist volgt, begint hij daar de mannequins te vervangen door zijn eigen lichaam. Zijn leraar leraar zegt hem: “Jan, wat jij hier doet, dat is net een performance”. Zonder het te beseffen sluit Fabre zich dus aan bij een vrij jonge traditie in de beeldende kunst, waarbij de kunstenaar het eigen lichaam en zijn of haar persoonlijkheid als basismateriaal neemt.

Fabre gebruikt zijn lichaam als instrument, als verlengstuk en laboratorium van zijn beeldende kunst. In zijn performances onderzoekt Fabre het lichaam en stelt zich vragen als “wat is dat, huid?” “wat is dat, bloed?” Deze nieuwsgierigheid is wat hem als kunstenaar nog steeds drijft. Verkennen, onderzoeken, grenzen aftasten en tot het uiterste gaan. Daar draagt zijn lichaam nog steeds de sporen van. Littekens op armen, benen en schouders zijn blijvende aandenken aan zijn bijna obsessieve drang om tot het uiterste te gaan. Hij schuurt de huid van zijn benen, tekent en schrijft met zijn eigen bloed en probeert in ware gangsterstijl te ontsnappen uit het Louvre in Parijs. Ook zijn beroemde bic-tekeningen ontstaan tijdens een reeks performances. Meer recente performances leggen meer de nadruk op de wisselwerking tussen kunst en wetenschap.

Op stap door het archief van een bezig baasje

Jan Fabre noemt zichzelf een slecht acteur en toch heeft hij in de loop der jaren al verschillende malen een andere gedaante aangenomen. Van een ridder in een blinked harnas, over een skeletman met een kostuum van vlees tot een mutant die meer scarabee dan mens lijkt, het zijn enkele figuren die we opnieuw tegenkomen op ‘Stigmata, Acties & Performances 1976-2013’. De tentoonstelling - gecureerd door de legendarische Germano Celant - was eerder al te zien in Rome. M HKA directeur Bart De Baere, die Fabre al jaren volgt en steunt, was zo onder de indruk van het geheel in Rome dat hij de expo absoluut ook naar Antwerpen - geboortestad en woonplaats van Fabre - wilde halen. En zo geschiedde.
Als u ‘Stigmata’ wil gaan bezoeken, trek er dan genoeg tijd voor uit want er valt heel wat te zien. Performances en acties mogen dan wel een efemere kunstuiting zijn, Jan Fabre heeft er altijd wel voor gezorgd dat er steeds teksten, tekeningen, foto’s en films bij hoorden. Curator Germano Celant en zijn team hebben er twee jaar over gedaan om alle artefacten - die ondertussen over heel de wereld verspreid zijn - op te sporen en terug samen te brengen.

Twee grote zalen op de benedenverdieping van het M HKA staan boordevol met glazen tafels waarop de sporen van de lange performancecarrière van Fabre uitgestald staan. Van de eerste inkervingen in zijn huid om met het vrijgekomen bloed te kunnen tekenen, over de waanzinnige actie waarbij hij ’s nachts op handen en knieën en met zijn neus in de sporen het traject van tram 2 volgt tot de meest recente filmperformance ‘Do we feel with our brain and think with our hart” uit 2013.

6 x Fabre

De expo is opgedeeld in zes thema’s:

- In ‘Money en de kunstwereld’ zien we hoe Fabre kritisch nadenkt over het kunstwerk als verkoopbaar product, over de geldende wetten van de kunstwereld. Als hij tijdens ‘Money Performance’ het entreegeld verscheurt, opeet en ten slotte verbrandt, bestormt het publiek furieus het podium.

- Tijdens verschillende performances aan het einde van de jaren zeventig en het begin van de jaren tachtig introduceert Jan Fabre de balpen als alternatief voor kunst van de grote meesters. Voor de actie ‘Bic Art Propaganda’ stuurt Jan Fabre handgemaakte postkaarten de wereld rond. De woordspeling “Ik stempel (H)Art” op enveloppes verwijst naar de financiële toestand van de kunstenaar, die elke dag een stempel moet halen voor zijn werkloosheidsuitkering. De muziek die je hoort tijdens ‘The Bic Art Music Performance’ is het krassen van balpennen op papier. De tekening wordt partituur. Met de actie ‘Bic Art Prints’ onderzoekt de kunstenaar, beïnvloed door Yves Klein, de afdrukken van zijn eigen lichaam.

- Fabre is altijd al gefascineerd geweest door wetenschap. De wereld van insecten en andere dieren boeit hem mateloos. Maar ook zijn nieuwsgierigheid naar de werking van het menselijk brein bracht hem in contact met wetenschappers op dit gebied. Voor ‘Do we feel with our brain and think with our heart?’ gaat de kunstenaar in gesprek met de Italiaanse neuroloog Giacomo Rizzolatti, de ontdekker van de spiegelneuronen die mogelijk verantwoordelijk zijn voor ons empathisch gevoel. De marmeren Piëta’s van Fabre zijn op deze ontdekking geïnspireerd.

- Een van de meest in het oog springende aspecten van Fabres experimenten is de aandacht voor bloed en andere lichaamssappen. Als belangrijke inspiratiebron en drijfveer om met performance te beginnen, verwijst Jan Fabre naar zijn bezoek als jonge student aan een tentoonstelling over stigmata en zelfkastijding in het Groeningenmuseum in Brugge. De overweldigende lichamelijkheid en de betekenis van het bloedoffer, zette de kunstenaar aan om zijn eigen lichaam te doorboren. Tijdens ‘My body, my blood, my landscape’ snijdt Fabre met een scheermes in zijn lichaam en gebruikt hij zijn eigen bloed om woorden en tekens op papier te zetten. Ook in latere performances haalt Fabre inspiratie uit de middeleeuwen en Vlaamse meesters als Jan van Eyck, Jeroen Bosch en Pieter Bruegel de Oude. Skeletten en schedels, opgezette dieren en harnassen zijn terugkerende elementen.

- Jan Fabre is geboren en getogen in de Seefhoek, een volkse buurt in het noorden van Antwerpen die dikwijls als ruw en een oord van criminaliteit gezien wordt . In de mythevorming rond zijn persoon identificeert Fabre zich graag met gangsters en inbrekers.
In het Louvre in Parijs brengt Fabre de vijf uur durende performance ‘Art kept me out of jail’, geïnspireerd door de Franse gangster Jacques Mesrine, die hem al lang intrigeert. Tussen antieke sculpturen en sarcofagen vermomt Fabre zich telkens weer in andere gedaantes, om uiteindelijk onder een lang kogelsalvo te bezwijken.

- In het laatste gedeelte van de expo wordt aandacht besteed aan de hommages, verwijzingen naar, samenwerking met kunstenaars, filosofen en wetenschappers die hem inspireren of beïnvloeden. Zo zien we verschillende performances waarbij Jan Fabre en Ilya Kabakov zich verkleden als respectievelijk een scarabee en een vlieg. Tijdens die ontmoetingen bespreken zij, elk in hun eigen taal, de verschillende dimensies van het kunstenaar zijn in hun eigen land.

'Jan Fabre - Stigmata, Acties & Performances 1976-2013' van 24 april tot 26 juli 2015 in het M HKA in Antwerpen. De tentoonstelling reist nadien nog naar met MAC in Lyon.

Wie na al die overdaad aan informatie alles thuis nog eens rustig wil overlopen kan dit doen aan de hand van de volumineuze catalogus, een uitgave van Skira.

Fabre in het archief