De oase van Matisse

vr 17/04/2015 - 16:01 Vijftig jaar na de vorige grote overzichtstentoonstelling in het Stedelijk Museum in Amsterdam staat het werk van Henri Matisse er opnieuw centraal in ‘De oase van Matisse’, een kanjer van een expo.

henri matisse stedelijk museum amsterdam de oase van matisse

1
3

Dit grotendeels chronologisch overzicht van het oeuvre van Matisse wordt aangevuld met werk van tijdgenoten om zo inspiratiebronnen en beïnvloedingen in kaart te brengen.

Een academisch begin

2

Matisse is al tweeëntwintig als hij in 1891 naar de kunstacademie in Parijs gaat. Hij studeert eerst bij de salonschilder William-Adolphe Bouguereau, later bij de symbolistische schilder Gustave Moreau. Vooral het onorthodox lesprogramma van deze laatste zal een blijvende invloed op Matisse uitoefenen.

De eerste werken van Matisse zijn wel nog duidelijk schatplichtig aan zijn academische opleiding, maar ook aan bv. Camille Corot. Hij schildert in een realistische stijl en gebruikt daarbij het donker palet zoals veel van zijn tijdgenoten. Toch is er in een van zijn vroegste schilderijen (‘La liseuse’ uit 1895) al het decoratieve element in de achtergrond aanwezig dat later bij Matisse tot een eigen stijlkenmerk zal uitgroeien.

Met de zon mee

De ontmoeting met Paul Signac en zijn experimenten met pointillistische technieken betekenen voor Matisse een bevrijding van de impressionistische verbeelding van de realiteit. Het verblijf van Matisse aan de Côte d'Azur in 1904 is voor hem een revelatie. Het intense licht en de kleuren maken voor de schilder - die tot dan gewoon is aan de grijze luchten van zijn geboortestreek Frans-Vlaanderen en Parijs - een heel nieuwe expressievorm mogelijk. Maar er is meer, na een aantal verdere winterverblijven in Spanje, Marokko en Nice vestigt hij zich uiteindelijk permanent in het zuiden van Frankrijk.

Ik had respijt nodig, ik moest mezelf laten gaan en ontspannen, ver van Parijs alle zorgen vergeten,” zegt Matisse later over zijn vertrek naar Nice. “Ik had lange, vermoeiende jaren van experimenteren achter me.
De kunstenaar streeft naar wat hij een “evenwichtige, zuivere, rustgevende kunst” noemt, “iets wat lijkt op een goede leunstoel waarin (men) kan bijkomen van zijn fysieke vermoeienissen.”

4 & 5

Flirten met abstractie

De lange jaren van experimenteren zoals Matisse ze noemt maken hem een van de boegbeelden van het fauvisme. Hij werkt met kleurvlakken waarbij het creëren van een maximale kleurintensiteit een sensatie teweeg moet brengen die los staat van de voorstelling. Uiteindelijk flirt hij zelfs met de abstractie. Op de tentoonstelling is het interessant om twee zichten op de Notre-Dame in Parijs (het zicht vanuit zijn atelier) met elkaar te vergelijken. De eerste versie uit 1900 twijfelt nog tussen impressionistische toetsen en een gebruik van pure kleurvlakken. De versie uit 1914 is veel gedurfder. Zonder de realiteit volledig los te laten begeeft hij zich toch in een abstracte ruimte die de referenties naar de werkelijkheid langzaam loslaat. De experimenteerdrift van Matisse vinden we terug in het werk van zijn tijdgenoten. Zijn fauvisme loopt o.a. parallel met de ontwikkelingen van het expressionisme in Duitsland. Kunstenaars als Max Pechstein en Ernst-Ludwig Kirchner werken eveneens met eenvoudige vormen, pure kleurvlakken en “sterke” lijnen. Zij zetten zich daarmee volledig af tegen de academische traditie en daarin verschillen zij toch met Matisse. Die blijft op zijn manier naar een nieuwe invulling zoeken van klassieke academische onderwerpen zoals bv. het naakt.

De Russische connectie

Via de belangrijkste mecenas van Matisse, de Russische textielmagnaat Sergei Shchukin, die maar liefst 37 werken van de schilder koopt en ze in Moskou aan jonge kunstenaars als Kazimir Malevitch toont, is er sprake van een duidelijke beïnvloeding van een generatie Russische kunstenaars die later de grenzen van de schilderkunst zullen aftasten. Als we bv. Malevich’ gouache ‘Bader’ uit 1911 vergelijken met het ‘La baigneuse’ van Matisse uit 1909 is de gelijkenis treffend.

6, 7 & 8

Rust en harmonie

9

Maar zoals gezegd vindt Matisse vanaf het einde van de Eerste Wereldoorlog rust in Nice en laat hij de jaren van experimenteren achter zich. Hij keert terug naar een meer figuratieve, naturalistische stijl.

Hij schildert harmonieuze, weelderig gedecoreerde atelierinterieurs die getuigen van zijn voorliefde voor allerhande stoffen. Hij creëert een paradijselijke wereld vol kleuren en decoratieve patronen waarin exotische vrouwen - de odalisken - centraal staan.

Zeg het met een schaar

Net voordat deze verleidelijke dames de bezoeker trachten te charmeren, maken we kennis met een minder belicht aspect van Matisses oeuvre. In de zaal waar zijn schilderijen met die van Malevitch, van Doesburg en Mondriaan gecombineerd worden, zien we een eenvoudig theaterkostuum dat Matisse in 1919 ontwerpt voor het ballet 'Le chant du rossignol'. De cape is opgesmukt met een reeks zwarte driehoeken. De link met de suprematistische werken van Malevitch is duidelijk. Maar wat belangrijker is, voor het ontwerp maakt Matisse voor het eerst gebruik van de schaar. De mogelijkheden die dit procedé bieden zal Matisse ten volle inzetten voor zijn bekende knipselwerken.

Kleur en motief

Tijdens de jaren en twintig groeit de fascinatie van Matisse voor textiel en stofpatronen uit tot een reusachtige collectie. Hij verzamelt alle mogelijke kleurrijke en exotische stoffen. Op een dag laat hij bij het zien van een dergelijke vondst in een winkelvitrine zijn assistente Lydia Delectorskaya de auto stoppen en er een aantal meters van aankopen. Lydia verwerkt de stof tot een simpele rok die zij later aantrekt om model te staan voor 'La femme en bleu'. Dit werk is typisch voor Matisse in die periode. Het doek is tot de laatste vierkante millimeter gevuld met grote bonte kleurvlakken, die zonder enige poging tot dieptewerking naast elkaar "gestapeld" worden. Matisse is duidelijk meer bezig met een seminaïeve sfeerschepping, met grote aandacht voor decoratieve elementen, dan met een getrouwe weergave van de werkelijkheid.

Denken aan Tahiti

Eind van de jaren veertig begint hij steeds monumentaler te werken. Hiervoor gebruikt hij gekleurd papier dat hij met de schaar in schijnbaar kinderlijk eenvoudige vormen knipt. Op een filmopname zien we de kunstenaar - die ondertussen ook met zijn gezondheid begint te sukkelen - instructies geven aan een medewerker die op zijn aangeven de uitgeknipte vormen op de wanden van zijn huis aanbrengt. De organische vormen worden geschikt en herschikt tot de meester tevreden is met het resultaat. Met deze decoraties tracht Matisse zijn werk- en leefomgeving om te vormen tot “een kleine tuin die me omringt, waar ik kan lopen... er zijn bladeren, vruchten, een vogel”. Het is zijn manier om de herinnering levendig te houden aan zijn verblijven in Tahiti. Aanvankelijk lijkt Frans-Polynesië niet veel indruk op hem te maken. Later zal toch blijken dat het de meest invloedrijke reizen die hij maakte, die zijn leven en werk drastisch veranderen.

10 & 11

Zee, zand en zon

Op de bovenste verdieping van het Stedelijk Museum zien we die invloed terug op de monumentale knipselwerken, die zonder zijn verblijf op Tahiti ongetwijfeld niet bestaan zouden hebben. In de tweedelige werken ‘Oceanië’ en ‘Polynesië’ is er geen duidelijke onderscheid meer tussen zee, lucht en land. ‘Oceanië’ bestaat uit witte vormen op een beige achtergrond, een verwijzing naar de kleur van het zand op Tahiti. ‘Polynesië combineert witte vormen met een blauwe achtergrond, de kleur van het water en de lucht. In deze werken wriemelen vissen, vogels, lagunen, koraal en zeewier door elkaar in een ruimte zonder hiërarchie. Vogels duiken onder water en vissen springen door de lucht.

Peetvader Matisse

Naarmate hij ouder wordt evolueert Matisse toch weer in de richting van de abstractie. Op sommige werken uit de jaren vijftig maakt hij composities die bijna enkel nog uit grote kleurvlakken bestaan. Met deze werken legt hij de grondslag voor de latere "colourfield" schilders als Ellsworth Kelly en Mark Rothko.

Om een lang verhaal kort te maken: iedereen die ‘The Cut-Outs’ in Tate Modern heeft gemist, heeft nu geen enkel excuus meer om het werk van Matisse in Amsterdam niet te gaan bewonderen. U kunt uw bezoek best op voorhand reserveren. Toen wij onze opwachting maakten stond er - een week na de opening - een lange rij.

‘De oase van Henri Matisse’ in het Stedelijk Museum in Amsterdam, tot 16 augustus 2015.

Fotoverantwoording

(alle werken zijn van Henri Matisse behalve n°7)

hoofdfoto: 'La perruche et la sirène', 1952 – 1953, Stedelijk Museum, Amsterdam
1: 'Femme en bleu', 1937, Philadelphia Museum of Art
2: 'La liseuse', 1895, Musée départemental Matisse, Le Cateau-Cambrésis
3: 'Souvenir d’Océanie', 1952-'53, The Museum of Modern Art, New York
4: 'Notre-Dame', ca. 1900, Tate, Londen
5: 'Vue de Notre-Dame', 1914, Museum of Modern Art, New York
6: 'Baadster', 1909, The Museum of Modern Art, New York
7: Kazimir Malevich, 'Bader', 1911, Stedelijk Museum, Amsterdam,
8: kostuum voor een rouwklager (ontwerp voor het ballet (Le chant du rossignol'), ca. 1920, Victoria & Albert Museum, Londen
9: 'Odalisque', 1920 – 1921, Stedelijk Museum Amsterdam
10: 'Polynésie, la mer', 1946, Collection Mobilier National, Parijs
11: 'Polynésie, le ciel', 1946, Collection Mobilier National, Parijs