Delaunay & Co. in Londen

ma 04/05/2015 - 11:50 Vorig jaar nog te zien in Parijs: een terugblik op twee pioniers van de abstracte kunst, Sonia en Robert Delaunay. Vooral de retrospectieve van Sonia Delaunay in het Musée d'Art Moderne was een absolute aanrader. Die expo is tot 9 augustus te zien in Tate Modern in Londen.

sonia delaunay musee d'art moderne parijs robert delaunay simultanisme orfisme abstracte kunst diaghilev tristan tzara ballets russes

3

Toeval of niet, naast de grote overzichtstentoonstelling in het MAM deed ook het Centre Pompidou zijn duit in het zakje met 'Robert Delaunay - Rythmes sans fin', een bescheiden expo rond Robert Delaunay, waar de nadruk vooral lag op zijn bijdrage - en die van zijn vrouw Sonia - aan twee paviljoenen op de 'Exposition Internationale des Arts et Techniques dans la vie moderne' in 1937.

Maar eerst terug naar de Avenue du Président Wilson voor 'Sonia Delaunay - Les couleurs de l'abstraction'. Het is niet de eerste keer dat er in de gebouwen nabij het Trocadéro een tentoonstelling gewijd wordt aan Sonia Delaunay (1885-1979). In 1967 - de kunstenares is dan al 82 jaar - kan iedereen op de eerste retrospectieve in het toenmalige Musée Nationale d'Art Moderne zien wat deze pionier van de abstracte kunst sinds haar aankomst in Parijs in 1906 verwezenlijkt heeft. Maar dat is ondertussen al bijna vijftig jaar geleden en dus vond het MAM de tijd rijp voor een nieuw en definitief carrièreoverzicht.

Sonia Terk wordt Sonia Delaunay

1

Als Sonia Terk - geboren als derde meisje in een joods gezin in Odessa en opgegroeid bij haar oom in Sint-Petersburg - in 1906 in de Franse hoofdstad aankomt, heeft zij al een artistieke opleiding in Duitsland achter de rug. De vroege tekeningen die op de tentoonstelling hangen, getuigen van een uitstekend academisch vakmanschap. In sommige tekeningen wordt de arceringstechniek, die later tot een volwaardig element evolueert, al op subtiele wijze uitgeprobeerd. Tijdens een verblijf in Finland tekent de jonge Sonia een reeks portretten die sterk beïnvloed zijn door het Duitse expressionisme en het fauvisme van Gauguin. De grote vlakken, de pure kleuren en hun niet-realistisch gebruik resulteren in een tamelijk afstandelijke stijl en zijn een voorbode van haar latere abstracte werk.
In 1907 ontmoet Sonia Terk de galeriehouder Wilhelm Udhe, een fervent verdediger van de avant-garde kunstenaars. Dankzij hem stelt zij voor de eerste maal tentoon. Later trouwt zij met Udhe, maar dat huwelijk houdt niet lang stand. In hetzelfde jaar ontmoet zij de jonge kunstenaar Robert Delaunay, die niet enkel haar persoonlijk leven maar ook haar artistieke groei sterk zal beïnvloeden. Met Robert Delaunay, die met een wetenschappelijke geest de grenzen van de avant-garde schilderkunst opzoekt, ontwikkelt zij een nieuwe beeldentaal die steeds meer naar de abstractie evolueert.

Kleurimprovisaties en abstract patchwork

2

Een van de eerste abstracte composities van Sonia Delaunay - de nieuwe stijl gaat gepaard met een nieuwe naam - ontstaat ter gelegenheid van de geboorte van hun eerste zoon, Charles. Voor de wieg maakt zij met restjes stof een geometrisch lappendeken. Met de ontmoeting van Blaise Cendrars maakt de literatuur haar intrede in het oeuvre van Sonia Delaunay. Hun eerste samenwerking, de bundel ‘La Prose du Transsibérien et de la petite Jehanne de France’, is een harmonicaboekje dat uitgevouwen meer dan twee meter lang is. De tekst van Cendrars op de rechterhelft wordt aangevuld met lyrische kleurimprovisaties van Sonia Delaunay aan de linkerkant. Het geheel is geïnspireerd op de Japanse ‘kakémono’ schilderijen, afbeeldingen op een verticale rol zijde of papier.

Het simultanisme en de grootstad

4

In 1912 vatten Sonia en Robert Delaunay hun benadering samen als het “simultanisme”, een theorie die voortborduurt op de wetenschappelijke bevindingen van Michel-Eugène Chevreul over de dynamische contrasten van kleuren en hun waarneming. Deze theorie willen zij niet enkel toepassen op de schilderkunst, maar op alle facetten van het dagelijks leven.

Zo draagt het koppel regelmatig kledij die het als “simultanistisch” bestempelt. Vooral Sonia leeft zich uit met de inrichting van hun appartement en het ontwerpen van kostuums voor het ‘Bal Bullier’.

Begin 1914 maakt Sonia Delaunay furore met haar eerste versie van ‘Prismes électriques’, een groot doek met concentrische cirkels dat een ode brengt aan het moderne leven in de drukke grootstad.

Vlekken in een mensenzee

Diezelfde grootstad is het onderwerp van een reeks tekeningen waarop de mensenzee op de trottoirs van de boulevard St-Michel afgebeeld staat. Hierop zien we de typische arceringen van Sonia Delaunay die de werkelijkheid langzaam maar zeker doen vervagen en de volledige abstractie aankondigen.

Flamenco en zonlicht

5

Als in juli 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbreekt, zijn de Delaunays op reis in Spaans Baskenland. Zij besluiten het zekere voor het onzekere te nemen en keren niet terug naar Frankrijk.

De volgende zeven jaar brengen zij afwisselend door in Madrid en in Portugal. In Madrid maakt Sonia Delaunay een hele reeks studies van flamencodansers en verzorgt zij de inrichting van een theaterzaal. In Portugal raakt zij onder de indruk van de plaatselijke klederdracht en de felle kleuren. In deze periode knoopt zij terug aan bij een meer figuratieve stijl.

Littérature-à-porter

6

Als het koppel in 1921 terug naar Parijs verhuist, heeft de Russische revolutie de huurgelden, die Sonia Delaunay van een veilig inkomen verzekerden, doen opdrogen. Maar de ondernemende vrouw maakt van de nood een deugd en start een eigen atelier aan de boulevard Malesherbes. Het appartement doet dienst als ontmoetingsplaats voor de internationale gemeenschap van avant-garde kunstenaars en als uithangbord voor de ontwerpen van Sonia Delaunay. Zij ontvangt er haar klanten die op zoek zijn naar een apart kledingstuk of ideeën voor de inrichting van hun interieur.
Vanaf 1924 legt Sonia Delaunay zich ook toe op het ontwerp van stoffen. Op de expo in het MAM is er een grote zaal waar een selectie van haar stofontwerpen te zien zijn. Ook de poëzie speelt hierbij een rol. Zo ontwerpt zij onder invloed van de dada dichter Tristan Tzara haar eerste “robe-poème”, een jurk waarop gedichten verwerkt zijn.
Op zijn beurt betrekt Tristan Tzara Sonia Delaunay bij de enscenering van ‘Coeur à gaz’, een toneelstuk waarvoor zij het kostuum van “la danseuse jaune” ontwerpt. Ook de ‘Ballets russes’ van Serge de Diaghilev maken gebruik van de talenten van Delaunay, o.a. voor een uitvoering van 'Cléopâtre' in 1918.

7 & 8

Kunst en licht

Na dit uitgebreide hoofdstuk onder de titel ‘La fabrique’ springt de tentoonstelling naar de jaren dertig. In samenwerking met de kunstenaar en ontwerper Félix Aublet en met haar man Robert Delaunay profileert Sonia Delaunay zich op architecturaal vlak. Na de beurscrisis van 1929 sluit zij haar atelier. In 1936 richten de Delaunays samen met Aublet ‘Art et Lumière’ op, een collectief van verschillende kunstenaars en vaklui. Hun belangrijkste realisatie is de inrichting van twee paviljoenen op de 'Exposition Internationale des Arts et Techniques dans la vie moderne’ in 1937. Sonia levert de monumentale doeken voor het ‘Palais de l’Air’, terwijl Robert Delaunay zich ontfermt over de decoratie van het ‘Pavillon des Chemins de Fer’.

9

Oorlog en consecratie

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog nemen de Delaunays de wijk naar het zuiden van Frankrijk. De gezondheid van Robert Delaunay gaat echter zienderogen achteruit en in oktober 1941 overlijdt hij. Sonia Delaunay, wier joodse afkomst een steeds prangender probleem vormt, duikt onder bij vrienden in Grasse. Na de oorlog neemt Sonia Delaunay opnieuw de verfborstels ter hand en tracht zij de artistieke nalatenschap van haar man veilig te stellen. Zij werpt zich ook op als de onmisbare link tussen de voor- en naoorlogse abstracten. Haar eigen werk kent een nieuw elan. Zij gebruikt meer zwarte vlakken, terwijl haar kleurenpalet levendiger wordt.

In 1958 wordt er een eerste overzichtstentoonstelling aan haar oeuvre gewijd in het Städtisches Kunsthaus in Bielefeld en in 1967 komt de consecratie met de grote retrospectieve in het Musée National d’Art Moderne, de voorloper van het Centre Pompidou.
En nu is er dus deze expo, die op een zeer volledige wijze de lange en boeiende carrière van deze multigetalenteerde vrouw in beeld brengt. Of zoals het heet in de gidsen: “Vaut le détour”.

10

[ 'The EY Exhibition: Sonia Delaunay' in Tate Modern in Londen tot 9 augustus 2015 ]

[ ‘Sonia Delaunay - Les couleurs de l'abstraction’ in het Musée d’Art Moderne de la ville de Paris tot 22 februari 2015 ]
[ 'Robert Delaunay - Rythmes sans fin’ in het Centre Pompidou tot 12 januari 2015 ]

©

hoofdfoto : omslag voor de catalogus van een tentoonstelling in Stockholm, zelfportret, 1916 (© Pracusa 2013057, BNF)
1. Ile Saint-Louis, 1907 (© Pracusa 2013057, MNAM)
2. Wiegenkleed, 1911 (© Pracusa 2013057, MNAM)
3. La Prose du Transsibérien et de la petite Jehanne de France, 1913 (© Chancellerie
des Universités de Paris)
4. Prismes électriques, 1913-1914 (© Pracusa 2013057, Davis Museum at Wellesley College)
5. Chanteurs de flamenco, Portugal, 1916 (© CAM – Fondation Calouste Gulbenkian)
6. Robe-poème « Cette éternelle femme », 1922 (© BNF)
7. Mantel voor Gloria Swanson, ca. 1924 (© Pracusa 2013057, privécollectie)
8. Modellen voor een « simultanistische » wagen, 1925 (© Pracusa 2013057, BNF)
9. Hélice, 1937 (© Pracusa 2013057, Skissernas Museum)
10. Rythme Couleur, 1964 (© Pracusa 2013057, Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris)