Op stap door 200 jaar oorlog en conflict

© Yan Pei-Ming, ADAGP
ma 16/06/2014 - 17:07 Het Louvre-Lens museum heeft de grote conflicten van de moderne tijd op een rijtje gezet. ‘Les désastres de la guerre - 1800-2014’ gaat vooral na hoe kunstenaars in hun werk omgaan met oorlog en geweld.

louvre-lens oorlog goya napoleon van dongen yan pei-ming horace vernet

Lucas Vanclooster over 'Les désastres de la guerre'

22/01/201514:31

Lucas Vanclooster over 'Les désastres de la guerre'

22/01/201514:31

kunst - Een korte radioimpressie van 'Les désastres de la guerre' door Lucas Vanclooster (Radio1 - Vandaag - 28 mei 2014)

"War, what's it good for? Absolutely nothing!" zingt Edwin Star in 1970. En toch is er tussen 1800 en vandaag waarschijnlijk geen enkele dag voorbij gegaan zonder dat er ergens ter wereld oorlog gevoerd werd. Wat drijft de mensheid telkens opnieuw "in de armen van Mars"? Waarom worden conflicten steeds opnieuw met wapens in bloed gesmoord? Deze vraag is het uitgangspunt van een indrukwekkende expo in Louvre-Lens onder de noemer 'Les désastres de la guerre'.

Meteen bij het binnenkomen wordt de bezoeker geconfronteerd met een van de historische figuren die zijn hele volwassen leven in het teken van de oorlogsvoering heeft gesteld. Het verhaal begint bij de kleine korporaal die het later tot consul en zelfgekroonde keizer zou schoppen: Napoleon Bonaparte. Vanaf de Napoleontische campagnes, die heel Europa in het geweer brachten, schets de expo de artistieke impact die de daaropvolgende conflicten hebben nagelaten.

De expo is een chronologische verkenning van alle grote conflicten van de moderne tijd. Met achtereenvolgens de Spaanse onafhankelijkheidsoorlog (1810-1823), de Griekse onafhankelijkheidsoorlog (1821-1830), de (hoofdzakelijk Franse) koloniale veroveringscampagnes, de tweede Boerenoorlog (1899-1902), de Krimoorlog (1853-1856), de Amerikaanse secessieoorlog (1861-1865), de Frans-Pruisische oorlog (1870-1871) met als “kers op de taart”de Commune-opstand uit 1871, de Eerste Wereldoorlog (1914-1918), de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939), de Tweede Wereldoorlog (1939-1945), de oorlog in Indochina (1946-1954), de oorlog in Algerije (1954-1962), de oorlog in Korea (die formeel nog altijd voortduurt) en in Vietnam (1954-1975) en al de daaropvolgende oorlogen (Biafra, Irak, Iran, enz.) was er qua inspiratie absoluut geen gebrek. Het is dan ook een megatentoonstelling geworden met honderden werken, verdeeld in twaalf hoofdstukken.

Van de 'Tres do Mayo' tot Tiananmen

Francisco de Goya is de eerste sleutelfiguur. Het is zijn reeks ‘Los desastres de la guerra’ die de titel aan de tentoonstelling heeft gegeven. Goya is een van de eerste kunstenaars die de verschrikkingen van de moderne oorlog zonder enig spoor van heroïsme op papier zet. Heel anders dan het schilderij van de triomferende Napoleon door Jacques-Louis David waarmee de tentoonstelling opent. De beelden die Goya van de Franse wreedheden in Spanje tijdens in zijn beroemde reeks uitbeeldt zijn zo schokkend dat ze pas na zijn dood openbaar gemaakt werden. De samenstellers van de tentoonstelling hebben niet nagelaten om de universaliteit van het conflict naar vandaag open te trekken. Naast de gravures van Goya hangt een monumentaal schilderij van de Chinese kunstenaar Yan Pei-Ming met zijn versie van de ‘Tres de Mayo’ van Goya. Een indrukwekkende hedendaagse versie die de bloedrode waanzin van het oorlogsgeweld treffend vat. Vreemd genoeg doet de centrale figuur - de man die zijn armen te hemel opheft - onwillekeurig denken aan de student die de tanks op het Tiananmen plein tegenhoudt.

© Ville d’Autun, musée Rolin

Ten strijde, hips!

De oorlogen die de Groote Oorlog van 14-18 voorafgaan zijn ondertussen uit het collectief geheugen verdwenen. Het is de grote verdienste van deze expo om de conflicten van de negentiende eeuw met verve opnieuw aan het licht te brengen. In het geval van de Krimoorlog is dat zelfs letterlijk te nemen. Het is de eerste oorlog waar foto’s van bewaard gebleven zijn, het begin van de oorlogsfotografie die we door de rest van ‘Les désastres de la guerre’ steeds aan belang zien toenemen.

Maar ook de schilderkunst blijft haar terrein verdedigen. Een van de meest beklijvende beelden stelt een episode uit de koloniale oorlog in Algerije voor. Op ‘Combat de Somah’ van Horace Vernet valt de waanzinnige blik van de Franse soldaten op. Niet verwonderlijk als men weet dat het drankmisbruik onder de troepen op zijn minst oogluikend toegelaten werd, als het al niet aangemoedigd werd. Ondanks het feit dat het doek in officiële opdracht geschilderd werd staan we hier mijlenver van het heroïsche nationalisme.

Het witte gevaar

De tentoonstelling besteedt ook aandacht aan de meer uitgesproken kritische stemmen. In de negentiende eeuw worden die o.a. verwoordt door het anarchistische tijdschrift ‘L’assiette au beurre’ of de krant ‘Les temps nouveaux’ die een tekening van de jonge Kees Van Dongen publiceert met de titel ‘Le peril blanc’ waarop hij Christus afbeeldt als een bezitterige idioot die een wereld in chaos aan zijn voeten heeft. Van Dongen was zoals vele geëngageerde kunstenaars verontwaardigd door het kolonialisme en meer bepaald door de wreedheden die bv. tijdens de Tweede Boerenoorlog in Zuid-Afrika begaan werden.

Op de expo zijn er trouwens afbeeldingen te zien van de allereerste concentratiekampen die door de Britten tijdens die Boerenoorlog werden ingericht. Ook de tekeningen van Jean Veber in ‘L’assiette au beurre’ sluiten hierbij aan.

 

Kees Van Dongen, 'Le peril blanc' (1905)

© BNF, Paris (l), privé collectie (m), VG Bild-Kunst Bonn/ADAGP (r)

Jean Veber, 'Silence' (1901) (l) - Henry De Groux, 'Chevaliers errants' (1916) (m) - Felix Nussbaum, 'Angst' (1941) (r)

De rest van de oorlogsgeschiedenis behoort meer tot onze parate kennis. De beelden die daar uit voortvloeien zijn daarom niet minder verontrustend, integendeel. Het blijft nog altijd meer dan ongemakkelijk kijken naar opnamen van de bevrijdde kampen van de nazi’s met de uitgemergelde overlevenden en de opeengestapelde lijken. Ook de verschrikkelijke foto’s uit de Vietnamoorlog die je daarna op groot formaat te slikken krijgt, zorgen er voor dat het bezoek stilaan naar een beklemmend einde voert. Dit geen tentoonstelling waar je vrolijk van wordt en dat is natuurlijk ook niet de bedoeling. Maar voor ieder die zich afvraagt wat de mens telkens opnieuw tot dergelijke waanzin drijft, is een bezoek aan deze expo een onmisbare uitstap.

[ ‘Les désastres de la guerre - 1800-2014’ in Louvre-Lens (Frankrijk) tot 6 oktober 2014 ]