Oorlog en kunst

vod
di 18/03/2014 - 14:19 Update: ma 24/03/2014 - 12:25 De tentoonstelling 'Ravage' in M - Museum Leuven laat zien hoe oorlog kunst vernielt, en hoe dat dan weer kunst kan worden. Vertrekpunt is de brand van de universiteitsbibliotheek in 1914.

ravage oorlog en kunst m museum leuven

Vernietig de kunst en de ziel

Moedwillige vernieling van cultureel erfgoed is helaas van alle tijden. Onder het motto: we maken de kunst van de vijand kapot en daarmee ook zijn ziel en identiteit. De brand van Troje, recenter de vele vernielde steden van de Eerste en Tweede Wereldoorlog, Ieper, Leuven en Dresden om er maar drie te noemen. De bibliotheek van Sarajevo, de Ottomaanse brug in Mostar of de orthodoxe kloosters van Kosovo. De boeddha's van Bamiyan in Afghanistan, door de Taliban gedynamiteerd. De bibliotheek van Timboektoe in Mali. De geplunderde musea in Irak, Egypte, Libië en Syrië.

De bibliotheek in brand

De tentoonstelling 'Ravage' in M - Museum Leuven probeert die eindeloze culturele destructie in beeld te brengen, en vertrekt daarbij van de directe omgeving. Eind augustus 1914 schoten de Duitsers de universiteitsbibliotheek van Leuven in brand. Manuscripten en boeken van onschatbare waarde gingen in vlammen op. Het was voorpaginanieuws in de Verenigde Staten en zorgde voor grote Amerikaanse betrokkenheid bij dat arme, kleine België. 

Meteen na de vernieling werden er al kunstzinnige postkaarten van de ruïnes in albums aangeboden. En de stad liet een reusachtige kaart tekenen met alle vernielde huizen. In 1935 bedankte België de VS met een wandtapijt naar een ontwerp van  Floris Jespers. Het hing even op de wereldexpo in New York, verdween daarna in de archieven en is nu voor het eerst weer in ons land te zien. Een reusachtig wandkleed met sociaal-realistische en modernistische trekjes, opgedragen aan president Hoover, die ervoor zorgde dat Leuven een nieuwe universiteitsbibliotheek kreeg.

Vuur en ruïnes

'Ravage' combineert mooi de twee krachtlijnen van M - Museum: oude én hedendaagse kunst zijn verweven in verschillende thema's: de brand van Leuven, andere verwoeste steden, (de schoonheid van) ruïnes, bewuste beeldenstormers en plunderaars en propagandakunst.

Met zichtbaar plezier hebben talloze oude meesters het apocalyptische einde der tijden geschilderd. Kerstiaen de Keuninck was zelfs gespecialiseerd in brandende taferelen. De vernietiging van Jeruzalem, Rome, Troje of Sodom en Gomorra door de hand Gods zelf: het levert aangrijpende doeken op met veel drama en dieptezicht. 

Na het geweld volgen steevast ruïnes, zo 'decoratief' dat ze veel artiesten inspireerden. Bijvoorbeeld Aurèle Augustin Coppens, die een fraaie reeks tekeningen maakte na het bombardement van Brussel door het Franse leger in 1695, ook in augustus. Wat is dat toch met augustus, ook de bibliotheek van Sarajevo werd in brand geschoten in de oogstmaand.

Conflict maakt kunst en cultuur kapot. Niet toevallig is het allereerste doek van de expo 'Mars vernietigt de kunsten' van Michael Sweerts.

Arabische conflicten

Het monumentale doek van Sweerts wordt geconfronteerd met 'Cheval arabe'  van de Algerijn Adel Abdessemed. Een klein verwrongen Arabisch volbloedje ligt vastgeketend op een exemplaar van Khadaffi's Groene Boekje. De conflicten in de Arabische wereld staan centraal in het hedendaagse werk van deze expo, ten nadele van de Balkan, bijvoorbeeld.

Beiroet

Twee kunstenaars hebben zich laten inspireren door de Libanese hoofdstad Beiroet, in voortdurende transformatie door oorlog en heropbouw. Mona Hatoum reconstrueert de kapotgeschoten gebouwen met zware stalen buizen, vol kogelgaten. Lamia Joreige put uit geschiedenis, archeologie en video-opnames om duidelijk te maken dat een tijdlijn van Beiroet maken altijd een hachelijke onderneming zal blijven. 

Babylon en Palestina

Over al die lagen geschiedenis boven elkaar gaat het werk 'May the arrogant not prevail' van Michael Rakowitz. Een replica van de beroemde Ishtar-poort van het oude Babylon, gemaakt van verpakkingsafval van Arabische voedingswaren. Het origineel staat in het Pergamonmuseum in Berlijn, in Irak staat een kopie, en dit kleurrijke exemplaar is dus een kopie van een kopie, zo nep als een Hollywood-decor.

Ook de mooie slotinstallatie van de tentoonstelling speelt zich af in het Midden-Oosten. De Palestijnse Emily Jacir ging op zoek naar de boeken uit Palestijnse bibliotheken, die bij de stichting van de staat Israël in 1948 'verdwenen'. Een deel blijkt zich te bevinden in de Joodse nationale bibliotheek onder de noemer A.P., 'Abandoned Property'. Jacir fotografeerde clandestien met haar gsm, en zet de foto's in een soort kunstkamer bij elkaar in  de bovenzaal van M - Museum. Als je naar buiten kijkt, zie je aan de ene kant de in brand geschoten bib, en aan de andere kant de nieuwe. Nog meer symboliek, iemand? 

Nieuw werk

Twee kunstenaars hebben speciaal voor 'Ravage' nieuw werk gemaakt. Sven Augustijnen evoceert met beeld en decor de vernietiging van het monument voor de eerste Congolese premier Lumumba in Stanleyville in 1964. En de Peruaan Fernando Bryce tekende met inkt minutieus bestaand archiefmateriaal over, over de vernieling van de bibliotheek van Leuven en de kathedraal van Reims.

Muziek uit Bamiyan

Er is veel om over na te denken, op deze tentoonstelling. Het is bijvoorbeeld paradoxaal dat vernietiging van kunstpatrimonium niet alleen stof voor journaals en kranten is, maar ook voor kunstenaars. Die de vernieling dus weer sublimeren tot kunst. Wat natuurlijk geen verschoningsgrond is voor het vreselijke wat is gebeurd. Maar anderzijds: zonder oorlog was deze kunst er niet... 

Een pakkend voorbeeld daarvan is de video van Lida Abdul, dochter van Afghaanse vluchtelingen in Amerika. Ze filmde de lege nissen in Bamiyan, waar de Taliban twee enorme 6de eeuwse Boeddha-beelden met dynamiet tot brokstukken herleidden in 2001. De video van Abdul laat een ingetogen groepje mannen in het zwart zien, die met stukken steen van de ingestorte Boeddha's spaarzaam muziek maken, 'Clapping Stones'. Een kleine elegie voor wat oorlog en blinde ideologie kapotmaakten.   

[Ravage in M - Museum Leuven van 20 maart t. e. m. 1 september 2014. De omvangrijke catalogus van de tentoonstelling heet 'Ravage. Kunst en cultuur in tijden van conflict' en is uitgegeven bij Mercatorfonds]