Oorlog en foto-ontwikkelaar

© Dirk Braeckman
vr 24/01/2014 - 14:46 In een zaaltje achteraan het gelijkvloers van het S.M.A.K., met zicht op de Floraliënhall, staat een lange vitrinetafel met daarin 12 gelatin silver fotoprints. Alle 76 X 104 cm groot, als teruggevonden filmstills uit een oude expressionistische film die nooit meer in zijn geheel vertoond zal kunnen worden. De plek is niet zomaar gekozen. De Floraliënhall is één van de weinige gebouwen die vandaag nog getuigen van de Gentse wereldexpo in 1913. Grandeur van voor de Eerste Wereldoorlog.

S.M.A.K. dirk braeckman gent fotografie wereldoorlog 1 WO1

Links en rechts van dit imponerende zicht hangen twee vierkante foto’s. Zwart en grijs domineren en je moet de tijd nemen om ze te ontcijferen. De foto’s staan vol krassen en vegen. Komen ze wel uit deze tijd ? Een vage figuur loopt schimmig over wat wel verkoolde velden zouden kunnen zijn. Uit het andere duistere beeld doemen een aantal figuren op. Onder een rij hoge bomen houdt een legerbataljon halt op een verlaten weg. Enkele soldaten zitten gehurkt bij hun wapens. Een groepje officieren staat te praten. De expo ‘Schwarzschild’ , Dirk Braeckman tekent uitdrukkelijk samen met de anonieme fotograaf, heeft iets jongensachtig. Iets ongehoord ook. Niet alleen omdat er een loodzware stilte over deze fotoreeks lijkt te liggen. Is het wel een fotoreeks of is het een installatie over de Groote Oorlog ?

©Dirk Braeckman


Ergens midden de jaren 80 kreeg Dirk Braeckman van een vriend een koffertje met daarin een honderdtal oude fotonegatieven, gevonden op de rommelmarkt. Enkele van die negatieven waren zo’n 70 jaar eerder aan het front gemaakt. De fotografie stond al lang niet meer in haar kinderschoenen, en er bestaan duizenden zo’n beelden gefotografeerd door officiële en amateurfotografen. Wat ze afbeelden is niet altijd de hevigheid van de gevechten, noch de gruwel van aan flarden geschoten lijken en kadavers. De oorlogsellende en alle miserie die daarmee gepaard gaat is alleen aanwezig in zijn afwezigheid. Het strijdgewoel zit hem vooral buiten beeld. Hier zien we momenten van rust. Er wordt al eens een pose aangenomen. Een pauze tijdens de apocalyps. Het heeft soms wat weg van ramptoerisme.

In zijn donkere kamer ging Dirk Braeckman met deze negatieven aan de slag. Het was de periode waarin hij experimenteerde om een eigen stijl te vinden. Weg van de fotografie wou hij. Weg van het fotografische beeld en de leugens eigen aan het documentair realisme. In grote ontwikkelbaden smeerde hij met sponzen en borstels ontwikkelaar als een schilder over het materiaal. Lijnen, vlakken, beweging, vlekken, emotie – alle verloren beweging en spontaniteit zou hij als kunstenaar aan het negatief toevoegen. Tot dan deed hij dat alleen met eigen negatieven, al had het beeld zelf weinig belang. Zo sloop er een eigen nachtelijke en erotiserende thematiek in zijn werk. Behalve die ene keer in 1986, toen hij de negatieven van een anonieme fotograaf naar de werkelijkheid trok. Braeckman heeft ze nooit getoond. Het was iets not done. Werd de blik van de oorspronkelijke fotograaf op die manier verraden ?
Nu, nog eens 25 jaar later, doet hij het toch. Het resultaat is tegelijk universeel en verbluffend. 12 beelden, soms drie maal van het zelfde negatief vertrokken en toch verschillend, als drie verschillende momenten in de tijd. Mannen die poseren voor een kapotgeschoten huis. Uitgebrande daken, ruïnes, bomen zonder een spatje groen. Soldaten glimlachen achter met zandzakken gebaricadeerde muren en grachten.

©Dirk Braeckman


Nog iets over de titel ‘Schwarzschild’. Wanneer je in de fotografie gebruik maakt van extreem lange sluitertijden, kan het Schwarzschild-effect optreden. Films worden minder gevoelig wanneer de film langer dan een seconde wordt belicht. Om de belichting toch goed te krijgen, moet een nog langere sluitertijd of een groter diafragma gebruikt worden. Als bijvoorbeeld de intensiteit van het licht halveert, moet de duur van de belichting meer dan verdubbelen om hetzelfde resultaat te bereiken. Dit wordt het Schwarzschild-effect genoemd, naar Karl Schwarzschild. Dat was een Duits-Joods fysicus en astronoom die door zijn observaties tot de vaststelling kwam dat de fotografische logica faalt. In 1914 trad hij in in het Duitse leger en diende aan het front bij de artillerie om met uitwendige ballistiek kogelbanen te berekenen. Hij stierf in 1916 aan een zeldzame huidaandoening die in de loopgraven aan het front in Rusland voorkwam.

Vorig jaar was dit werk van Dirk Braeckman al in Namen te zien, op de expo ‘La guerre vue’. Ter gelegenheid van de herdenking van de Eerste Wereldoorlog werd het samen met prenten van de Duitse George Grosz, die aan het strijdveld 14-18 wist te ontsnappen en de oorlogstekeningen van Otto Dix, die wel de oorlog in de loopgraven meemaakte, getoond. Het is een excellent idee van het S.M.A.K. om de fotoreeks nog eens aan het publiek te tonen.

[ Schwarzschild, een expo van Anonymus / Dirk Braeckman.  Tot 1 juni 2014 in het S.M.A.K. in Gent. ]