De oorlog vanuit de lucht - B. Stichelbaut en P. Chielens

do 30/01/2014 - 16:50 **** Een uitschieter tussen de Wereldoorlog I-boeken. Een selectie van luchtfoto's brengt het oorlogsleed in kaart, met deskundige uitleg van de auteurs.

oorlog vanuit de lucht 1914-1918 het front in belgie birger stichelbaut piet chielens non-fictie fotografie recensie joanna van der heyden

Verminkt landschap

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden miljoenen luchtfoto's gemaakt waarvan er honderdduizenden in archieven bewaard worden. Luchtfotografie werd op korte tijd een essentieel instrument in de oorlogsvoering en een efficiënt middel om de plannen van de vijand te leren kennen. Geregeld krijg je als lezer er enkele te zien in historische publicaties. Het landschap laat zich vanuit de lucht zowel in detail als in een groter overzicht lezen en legt op een, voor de toeschouwer, overrompelende wijze getuigenis af van het oorlogsleed.

Uiteraard, hoe kan het anders na vier verwoestende jaren, tonen de foto's militaire verminkingen via kraters of loopgraven. Maar ook de beelden van de complete vernieling van steden en boerderijen snijden je als 'kijker' meermaals de adem af. Vooral de foto's in scheervlucht, opgenomen in een schuine stand, de oblique-luchtfoto's,  maken je tot een bevoorrecht waarnemer; een verwarrende combinatie van bekijken en beleven. Hoe sterk deze foto's familieleden van slachtoffers kunnen emotioneren, weten ze in het In Flanders Fields Museum. Vaak gaat een bezoeker op zoek naar de plek waar een familielid vermist werd of voorlopig begraven werd. Als er van die plaats een luchtfoto bestaat, dan wordt dat door de bezoeker als troostend ervaren. Want ook al is de gezochte persoon niet te zien, dan nog is hij 'in de foto'.

Bedrieglijk idyllisch

Het dringt te weinig door maar luchtfoto's zijn een waardevolle historische bron. Birger Stichelbaut en Piet Chielens nemen elk lichtzinnig oordeel daarover weg. Zij maakten voor 'De oorlog vanuit de lucht' een sterke selectie van 129 foto's uit 20.500 beelden die met wetenschappelijke precisie bestudeerd en geanalyseerd werden. De auteurs werden voor dit project gesteund door de grote spelers in de oorlogsgeschiedenis als het In Flanders Fields Museum, het Imperial War Museum en het Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis.

De auteurs motiveren de lezer tot meer dan het ontdekken van 'illustraties'. Een inleiding over de betekenis van de luchtfotografie tijdens de Eerste Wereldoorlog is de voorbereiding op een parcours dat zowel het front als de gebieden in het hinterland volgt. Altijd opnieuw geeft de geselecteerde foto de opstap: het legitieme vertrekpunt om wat erop te zien is te ontleden. Dat gaat niet vanzelf omdat je bij de lectuur van luchtfoto's over heel wat kunde moet beschikken. De auteurs nemen je bij de hand – wees gerust, niet betuttelend – om de foto's te ontsluiten. Ze hebben onder meer daarom een groot aantal foto's geannoteerd met transparante calques, die als het ware de visuele analyse 'vertalen'. De Westhoek -het leeuwendeel van de foto's laten het landschap van dit oorlogsgebied zien- oogt bedrieglijk als een bijna idyllisch ruraal gebied. Tot de auteurs je vriendelijk dwingen om nauwkeuriger te kijken. Dan ontdek je de gelaagdheid van het landschap met een archeologische, een historische en een natuurlijke invulling en bovenop de militaire restanten.

Loopgraven als stiksels

Worden de vooropgestelde spelregels strikt gevolgd, dan zijn de frontlijn en de loopgraven, de verwijzingen naar de legers of de artillerieopstellingen zonder al te grote moeite te detecteren. Op de foto van 19 mei 1916, anderhalve kilometer ten oosten van Bellewaerde, in het gehucht Westhoek bouwen de Duitsers een derde linie uit. Als een stevig regelmatig stiksel op een stuk stof zie je de Duitse loopgraven lopen.

De verwoestingen van Ieper, de 'stervende stad', zijn op verschillende tijdstippen vastgelegd. Kan het na de foto van 26 juni 1917 nog erger ? Het beeld van 8 mei 1918 geeft een antwoord. De luchtfoto's van sneeuwlandschappen onthullen ongewone details. Op het exemplaar van 28 december 1917 bespeur je draadversperringen en geschutopstelling. De details op de foto's van Diksmuide, de kerkhoven en de kraters blijven verbazen. Elk van de geselecteerde foto's verfijnt met een nooit geziene precisie de omvang van de Eerste Wereldoorlog. De auteurs eindigen hun luchtfotografisch verhaal niet op het moment van de wapenstilstand van november 1918. Ook daarna leert de heldere taal van het landschap nog veel over de wederopbouw en de manier waarop het leed en het verdriet zich vastzetten in het naoorlogse leven van de Westhoek : monumenten en rituelen waarbij de Last Post en de IJzerbedevaart zich presenteren vanuit de lucht.

Ereplaats

Geïnteresseerden in de geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog gaan er best van uit dat er komende maanden nog geregeld nieuwe publicaties over hun geprefereerde onderwerp zullen verschijnen. Voor 'De oorlog vanuit de lucht' mag, of beter moet u plaats vrijmaken. Het getuigt van veel respect voor de gemotiveerde dilettant, wanneer wetenschappers hun kennis delen zonder daarbij de mogelijkheden van hun lezers voortdurend in vraag te stellen. Zo nabij is de oorlog zelden!

 

Joanna Van der Heyden
Joanna Van der Heyden werkte als presentator/producer voor Klara en voorlopers. Daar maakte ze o.m. bijdrages over cultuur- en politieke geschiedenis. Ze was de vrouwenstem van Histories.

['De oorlog vanuit de lucht. Het front in België 1914-1918' - B. Stichelbaut en P. Chielens. Mercatorfonds, 2013]