Kersen eten om middernacht - Bart Stouten

do 27/06/2013 - 08:06 Update: vr 27/09/2013 - 15:25 **** Radioman en dichter Bart Stouten heeft zijn memoires geschreven. Een erudiete, sierlijke en soms pijnlijk eerlijke reis door taal, muziek en stilte.

bart stouten kersen eten om middernacht klara proust bach mozart

Bart Stouten (°1956) kennen we als begeesterde en hoogst originele presentator op Klara, de klassieke radiozender van de VRT. Het programma ‘De Tuin van Eden’ veranderde zijn leven totaal, schrijft hij ergens, omdat zijn radiotaal opschoof in de richting van de muziek. “Ik hoorde altijd eerst een melodie, en het leek een beetje alsof die mijn wasdraad was om woorden aan op te hangen”. Taal, muziek en stilte zijn levensankers en –kompassen voor Stouten. Dat alles is combineerbaar in dat heerlijke medium radio, waar “de schoonheid van het tijdelijke het gezag voert”. Eerder schreef Bart Stouten al verscheidene dichtbundels en, als globetrotter, een essayboek over eilanden.

Piano

Zijn memoires beginnen en eindigen met de verhuis van zijn piano. Binnen die cirkel vertelt de auteur de eerste 57 jaar van zijn leven. Stouten dook als astmatisch kind heel diep in de pianostudie: “De muziek, zelfs de banaalste toonladder, was bij machte om me tot rust te brengen en mijn adem onder controle te houden”. Heel mooi beschrijft Stouten het oefenen, “het entertainment van de eindeloze herhaling”, het ontcijferen en bezweren van moeilijkheden in een partituur. Om te leren spelen, zoals zijn lerares vroeg, met vingers die als de verende poten van een poes over een muurtje lopen.

Bach

Zijn eerste kennismaking met Bach was meteen raak. De componist van “het schaakspel van stemmen” bleek hem vertrouwd: “er zat een klein Bachje in mijn buik”. In het hele boek, en dus het leven van de auteur, is ‘Das wohltemperierte Klavier’ als het ware een basso continuo. Bart Stouten weidt op interessante wijze uit over de manier van componeren van Bach, zijn dagelijks leven, maar ook over de diepere irrationele krachten in zijn muziek (ondanks zijn behoefte “om de wereld via de muziek te laten klinken als een wiskundig vraagstuk dat alleen God kan oplossen”) en tegelijk het gevoel van thuiskomen als je hem speelt.

Samen met het boek is een dubbele CD (Universal) uitgebracht met muziek die Bart Stouten uitgebreid en met kennis van zaken bespreekt in zijn boek. Van (oude uitvoeringen van) Bach over Schubert tot Schönberg en de verstilde Japanse shakuhachifluit.  En bij voorbeeld  Mozarts 20ste pianoconcerto, waarin de muziek een magische taal spreekt: “Er zouden heel veel woorden nodig zijn, ellenlange volzinnen en complexe zinsconstructies, om die emotie in taal tot leven te wekken. Op de piano volstaat een akkoord, een kleine frase, niet meer dan een hint”.

Dood

Mozart zorgt ook voor de interpunctie in het meest dramatische deel van dit boek, over het auto-ongeluk waarbij Stoutens vader, moeder en tweelingzus omkwamen. Hij was vijftien, zat in dezelfde auto en lag lange tijd gewond in een Duits ziekenhuis. Bart Stouten beschrijft het ontzettende drama in korte, hakkelende zinnen. Een groot contrast met zijn soepele, meanderende, soms zelfs wat overdadige stijl in de rest van het boek. En tussen de harde feiten door componeert Stouten als het ware een soundtrack. “Mozart zou hier een da-capo-effect uitwerken”.

Proustolatrie

Na het ongeluk leert Stouten Marcel Proust kennen, na Bach een tweede constante, want “hij schrijft een fuga in woorden”. Stouten identificeert zich meteen met de verteller van ‘A la recherche du temps perdu’ en voelt herkenning wanneer Proust het heeft over “zich herinneren met het lichaam”. Het wordt proustolatrie. Op zijn ziekbed schrijft Stouten ook zijn eerste gedichten, onder het motto “verander het lijden in kunst”.

Wel heel erg open

Stouten wordt opgenomen in het gezin van een collega en vriendin van zijn overleden moeder en gaat voor vertaler studeren. Een concert van Elton John bezorgt hem blijvend letsel: oorsuizingen of tinnitus. Stouten is immers niet alleen into klassieke muziek. Je ontdekt in dit boek zijn liefde voor flamenco, voor klezmer, voor Japanse muziek.

Want hij begint te reizen, eerst naar de Griekse eilanden, en dan naar zijn grote liefde Japan, waar zich de gebeurtenis uit de titel afspeelt: kersen eten om middernacht met zijn geliefde, een zenmonnik notabene, in intense fysieke en spirituele omhelzing. Hoewel, of net omdat deze versmelting tegelijk fijnzinnig en ontzettend diep beschreven wordt, deed ze me huiveren. Erg mooi, maar Stouten overschrijdt ook een grens tussen privé en publiek. Wat te denken van een auteur die zich zo bloot geeft? Is dat moedig of exhibitionistisch? En vanuit mijn standpunt als lezer: ben ik voyeuristisch of geprikkeld of meteen ten volle empathisch bij zoveel ontboezeming? Wellicht is het dat allemaal tegelijk.

Stilte

Als een rode draad in dit levensverhaal loopt de stilte, die heel veel vormen aanneemt, in muziek en in taal. De stilte van Bartok, de stilte in de hoorspelen van Samuel Beckett en Peter Handke, waarmee Bart Stouten op de radio aan de slag ging.  “Stilte kan afzondering worden”, waarschuwt zijn stiefbroer de eenling Bart. Maar, schrijft Stouten, “alleen-zijn is geen synoniem voor eenzaamheid”.

Stouten voert een keer ‘4’33”’ van John Cage op, de gedurfdste partituur in de muziekgeschiedenis. Het is stilte als een “overvolle leegte”. Ook dichters gaan aantrekkelijk om met stilte “die altijd een meer was, nooit een minder”. Stilte die Stouten ervaart als een krachtige en overtuigende uitnodiging om het beste van zichzelf te geven. Hij noemt het trouwens ons geboorterecht.

Taal, muziek en stilte: daar kan Bart Stouten van leven. Het verslag van dat leven, een "verhaal van liefde en duisternis" zoals Amos Oz zou zeggen, is aanstekelijk nieuwsgierig, open en optimistisch, en zit tegelijk vol wijze vragen. En wat een plezier om zo'n sprankelend Nederlands te lezen.

 

Kristien Bonneure
Kristien Bonneure is Cobra.be-redacteur en voormalig VRT-radiojournalist, blogt voor deredactie.be en volgt vooral non-fictie. Ze is de auteur van 'Stil leven. Een stem voor rust en ruimte in drukke tijden' (Lannoo, 2014)

[Kersen eten om middernacht van Bart Stouten is uitgegeven bij De Bezige Bij. Klara zendt deze zomer elke weekdag tussen 22 en 24u 'Kersen eten tot middernacht' uit, een bijlage bij het boek, met de stem van Bart Stouten en veel muziek]

 

Op donderdag 3 oktober 2013 praat Bart Stouten over zijn boek in Muntpunt, Brussel, om 12u30. Floris De Rycker speelt luit.