Het idee van rechtvaardigheid - Amartya Sen

do 06/06/2013 - 06:50 ***** Het magnum opus van Nobelprijswinnaar Amartya Sen, die dit jaar 80 wordt, is voor het eerst vertaald in het Nederlands. Sen is een homo universalis, tegelijk filosoof en econoom, die zowel de mosterd haalt bij Shakespeare als bij Gautama Boeddha.

amartya sen het idee van rechtvaardigheid economie filosofie nobelprijs hongersnood voedselveiligheid human development index recensie kristien bonneure

Kind in Bengalen

Amartya Kumar Sen werd in 1933 geboren in het westelijk deel van Bengalen. Hij ging naar de progressieve school van collega-Nobelprijswinnaar en dichter Rabindranath Tagore. Maar de tijden waren woelig en zouden het denken van Sen diepgaand beïnvloeden. Als kind was hij er getuige van hoe een moslimman in een hindoebuurt in elkaar werd geslagen, omdat hij werk zocht. Religie werd een identiteit om je af te zetten tegen de anderen. Sen komt er op terug in ‘Het idee van rechtvaardigheid’ en zweert bij de ‘meervoudige identiteit’ van het individu. “Het feit dat na de moordaanslagen in Mumbai in november 2008 door terroristen met een moslimachtergrond de gevreesde reactie tegen Indiase moslims uitbleef, was voor een groot deel te danken aan de publieke discussie die op de aanslagen volgde en waaraan zowel moslims als niet-moslims in groten getale deelnamen”.

Hongersnood is altijd politiek

In 1943 was er de enorme hongersnood in Bengalen, waarbij naar schatting 3 miljoen mensen het leven lieten. Maar in de betere kringen waartoe Sen behoorde vielen er in verhouding minder slachtoffers. De honger was maar heel gedeeltelijk een natuurramp, en dat zette Sen aan het denken:"Er is nooit een ernstige hongersnood geweest in een goed functionerende democratie met verkiezingen op gezette tijden, oppositiepartijen, vrijheid van meningsuiting en relatief vrije media".

Human Development Index

Amartya Sen studeerde filosofie en economie in Calcutta, Delhi en Cambridge, en werd hoogleraar in Oxford en Harvard. Hij reeg de prijzen en eredoctoraten aan elkaar en kreeg in 1998 de Nobelprijs voor Economie, voor zijn werk over de ethische aspecten van economie en zijn strijd tegen de armoede.

Want Sen is niet alleen een man van de theorie. Zijn werk ligt ook aan de basis van concreet beleid, vooral binnen de Verenigde Naties. Hij bedacht een nieuwe manier om ontwikkeling te meten, wat doorgaans gebeurt aan de hand van het Bruto Nationaal product (het geheel van goederen en diensten dat een land maakt). Amartya Sen kwam op de proppen met de Index van de Menselijke Ontwikkeling, die heel terechte parameters introduceerde als scholingsgraad, levensverwachting, armoede.

Capabiliteiten

‘Het idee van rechtvaardigheid’ schreef Amartya Sen in 2010. Hij is van oordeel dat mensen niet ongelijk zijn omwille van verschillende hulpbronnen (zoals onderwijs, inkomen), maar omwille van verschillende ‘capabiliteiten’. Met dat begrip bedoelt hij reële kansen voor mensen, die te maken hebben met hun eigen talenten en vaardigheden, maar ook met de samenleving, die belemmeringen zoveel mogelijk moet wegnemen.

Wat een rechtvaardige aanpak is, is niet altijd eenduidig. Amartya Sen geeft zelf het voorbeeld van drie kinderen die ruzie maken om een fluit. Kind 1 is de enige die erop kan spelen, kind 2 heeft de fluit gesneden, kind 3 heeft niets van speelgoed. Sen hakt de knoop niet door, maar wijst er op dat een overlegde oplossing, middels een publiek debat, de enige uitweg biedt.

Oost en west

Heel bijzonder aan Amartya Sen is dat hij put uit zijn eigen Indiase filosofie en geschiedenis. Gautama Boeddha, het hindoe-epos de Baghavad Gita (de discussie tussen de pragmatische strijder Arjuna en de principiële oppergod Shiva), de rechtvaardige Indiase keizer Ashoka: Sen zet hun verhalen en ideeën naast die van westerse denkers en schrijvers.

Dat levert een ontegensprekelijke meerwaarde op, bijvoorbeeld om een onderscheid te maken tussen twee soorten rechtvaardigheid, een die de regels volgt en één die resultaatgericht is. Die tweedeling gaat terug op resp. de begrippen niti en nyaya, twee concepten uit het Indiase recht. Sen ziet diezelfde tegenstelling tussen "democratie door discussie" (waar hij de voorkeur aan geeft) en de institutionele visie op democratie, die vindt dat verkiezingen alléén zaligmakend zijn. Een kwestie die actueel blijft.

‘Het idee van rechtvaardigheid’ is een wijs en rijk boek, om traag te lezen, want ondanks de levendige stijl van Sen, en de afwisseling tussen theoretische en verhalende passages is het geen nachtkastlectuur. Filosofe Ingrid Robeyns (Erasmus Universiteit Rotterdam) schrijft een glasheldere inleiding over leven en werk van Amartya Sen. En daarenboven is dit knalrode boek prachtig uitgegeven.

Kristien Bonneure

[Het idee van rechtvaardigheid van Amartya Sen is uitgegeven bij Lemniscaat, 486 p]