Slaapwandelaars -Christopher Clark

di 16/04/2013 - 16:06 **** De Eerste Wereldoorlog was niet onafwendbaar en iederéén, niet alleen Duitsland, had boter op het hoofd. Enkele stellingen uit deze monumentale studie van de voorgeschiedenis van '14-'18.

slaapwandelaars christopher clark eerste wereldoorlog recensie joanna vanderheyden

De opmaat van WO I

Kijkt u al uit naar de grote herdenkingen van de Eerste Wereldoorlog? En ziet u 28 juni 2014 als de eerste dag waarop de treurige verjaardag herdacht mag worden? Lees er dan toch maar eerst Slaapwandelaars van historicus Christopher Clark op na. De wetenschapper van Australische origine doceert in Cambridge hedendaagse Europese geschiedenis.

Slaapwandelaars is een omvangrijke studie - ze telt 750 pagina’s – waarin Clark nauwkeurig en gedetailleerd de voorgeschiedenis van de Eerste Wereldoorlog bestudeert. Zo zorgt hij ervoor dat u beslagen en goed ingelicht de honderdste verjaardag van de moord op aartshertog Franz Ferdinand en zijn echtgenote in Sarajevo kunt gedenken. Geen bron of archief, zo lijkt het wel, bleef voor de onderzoeker geheim of onontdekt. Die overvloed is echter geen zegen. Integendeel, de auteur spreekt van een warboel waarbij elke betrokken partij het gelijk wel eens aan zijn kant krijgt.

Christopher Clark becommentarieert de politieke en militaire ontwikkelingen vanaf de jaren 80 van de 19e eeuw en maakt een balans op van de standpunten en de daadkracht van de zelfingenomen, onstabiele Europese grootmachten: Oostenrijk-Hongarije, Groot-Brittannië, Rusland, Duitsland, Frankrijk en Italië. Hij komt tot een weinig fraai beeld van rivaliserende staten, die na de eeuwwisseling in twee allianties verenigd worden. Hun standpunten ten aanzien van o.m. de Balkan en in het bijzonder van Servië, werken als een sluipend gif.

Balkanoorlog

Het eerste deel van dit monumentale werk, waarin moord en samenzwering de Servische onstandvastige samenleving teisteren, leest als een thriller. De Eerste Wereldoorlog kan, na de Balkanoorlogen van 1912 en 1913, net zo goed de naam Derde Balkanoorlog dragen, ware het niet dat het aantal deelnemende partijen de historici verplicht hebben het conflict uit te roepen tot een Wereldoorlog.

Iedereen boter op het hoofd

Leidt dit speurwerk dan tot nieuwe inzichten? Is Duitsland terecht de grote schuldige? Of werden sommige partijen over het hoofd gezien? De auteur schuift, in tegenstelling tot andere onderzoekers en hun al lange tijd voor waarheid aangenomen meningen, het boosaardige Duitsland niet naar voor als de onruststoker bij uitstek. Met veel oog voor detail - de minder gemotiveerde lezer zal er wel eens moedeloos van worden - bewijst hij hoe alle partijen boter op het hoofd hebben, de uitvoerende macht van elke betrokken staat diep verdeeld was en de geopolitieke context honderd jaar geleden al even grillig als vandaag.

Clark reconstrueert, zoals hij beloofde in de inleiding, de ontstaansgeschiedenis van de Eerste Wereldoorlog en de beslissingen die geleid hebben tot het conflict. Een militair treffen dat lang niet zo onafwendbaar was als algemeen aangenomen wordt en waarbij blunders, misverstanden of ondoordachte beslissingen te vaak voorkomen. En ook het aanduiden van de ‘grote schuldige’ is Clark’s eerste bekommernis niet. Het geeft hem alle kansen om zo onbevooroordeeld mogelijk het oorlogsverhaal op te bouwen.

O waardig België

 

 

België legt, dat weten we, geen gewicht in de schaal. Maar Christopher Clark omschrijft het Belgische antwoord van de regering de Brocqueville op het Duitse ultimatum van 2 augustus 2014 van een indrukwekkende waardigheid en helderheid: "Als de Belgische regering op het haar gedane voorstel zou ingaan, zou ze zowel de eer van het land bezoedelen als haar verplichtingen jegens Europa verzaken".

Labiele leiders

Wat maakt deze studie tot een alom geprezen boek? Naast een minutieus verslag van de gebeurtenissen die de oorlog voorafgaan, en waarbij de interne ontwikkelingen en verwikkelingen van de verschillende spelers geplaatst en afgemeten worden aan de al even verwarde standpunten en aanpassingen van vriend of vijand, overtuigt Christopher Clark met een sterk psychologisch portret van de vooraanstaande politici en militairen van de oorlogvoerende partijen.

Of het nu gaat om ministers, diplomaten, generaals of de met elkaar door familiebanden verbonden staatshoofden, hun portret is nooit een goedkope karikatuur, maar een geloofwaardig, soms lachwekkend en bij momenten zeer tragisch beeld van mensen  met ongezond veel macht in verwarde tijden! Vooral de instabiele kracht van de regerende vorsten leest als een psychiatrisch rapport.

Ook in zijn conclusie is de auteur veel genuanceerder dan meestal te lezen valt. Slaapwandelaars is een titel die àlle partijen verdienen, zelfvoldaan en onverantwoord zorgeloos waarbij ze "opgejaagd (werden) door dromen maar onwetend van de realiteit van de gruwelen die ze over de wereld zouden brengen".

Af en toe actualiseert Christopher Clark zijn historisch onderzoek en maakt even een vergelijking met eigentijdse conflicten. Geruststellend is dat nooit, want het fenomeen van de slaapwandelaars is ook vandaag niet verdwenen.

Joanna Van der Heyden

[Slaapwandelaars. Hoe Europa in 1914 ten oorlog trok van Christopher Clark is uitgegeven bij De Bezige Bij Antwerpen en Bookmakers, 749 p]