Levels of Life - Julian Barnes

do 04/04/2013 - 09:13 **** Barnes rouwt om zijn overleden echtgenote in een rijk en sierlijk boek vol ideeën en anekdotes. “Dood mag betekenen dat de dode niet in leven is, maar het betekent niet dat hij niet bestaat.”

julian barnes levels of life rouw overlijden dood nadar sarah bernhardt recensie johan de haes

Een essay over dood en verdwijnen

Voor mij was de lente van 2008, tenminste wat boeken betreft, het seizoen van ‘Nothing to be frightened of’ ('Niets te vrezen' - uitgeverij Atlas), het essayistische boek van Julian Barnes over de dood. Julian Barnes (°1946) had toen al naam gemaakt als buitengewoon romanschrijver. ‘Flaubert’s Parrot’ gold als zijn meesterwerk. De Man Booker Prize voor ‘The Sense of an Ending’ was voor later. Barnes was door Angela Carter bij zijn debuut al geprezen om de maturiteit waarmee hij het thema van de dood had aangepakt. In ‘Niets te vrezen’, dit beschouwende en anekdotisch voortschrijdende en rondcirkelende boek, behandelt hij op unieke wijze, tegelijk diepzinnig en lichtvoetig, zijn vrees voor het einde.

Door de dood achterhaald

 

 

Het spel van Julian Barnes met de doodsgedachte bleef onbeslist maar het leverde wel een prachtig boek op. “Ik geloof niet in God maar ik mis hem” is een bekend geworden citaat er uit. Zijn broer Jonathan Barnes, een eminent filosoof, vond dat maar een “slappe” uitspraak.

Julian Barnes verdeelde de mensheid graag in twee kampen: diegenen die bang zijn voor de dood (en zich wentelen in hun somberste gedachten tijdens slapeloze nachten) en diegenen die er nauwelijks aan denken. Tot deze categorie behoorde zijn vrouw, de legendarische literaire agent Pat Kavanagh. Drie maanden na de verschijning van het boek werd bij Pat een hersentumor ontdekt. Nog eens drie maanden later was ze dood.
 

De hoogte in

‘Levels of life’ is zoals wel meer boeken van Barnes in drieën opgedeeld. In het eerste deel dat 'The sin of height’ (zondige hoogte) heet, kijkt Barnes naar omhoog. Hij schetst de avonturen van drie 19de-eeuwse ballonvaarders of “balloonatics”. Ballongekken werden ze genoemd. Oude meesters als Guardi en Goya hadden al ballons geschilderd maar de technologie was niet blijven stilstaan. Fred Burnaby was een rijke Britse militair die in 1882 van Dover naar Dieppe vloog. Sarah Bernhardt, de beroemde Franse actrice, steeg op in Parijs en landde niet zo ver van de hoofdstad. Félix Tournachon vloog met een indrukwekkend grote ballon van de Franse hoofdstad naar Hannover, waar hij nogal onzacht landde. Tournachon was niemand minder dan de beroemde Franse fotograaf Nadar.

Ballonvaarders waren de nieuwe argonauten. Het was gedurfd en uitgesproken modern. In Frankrijk was het een uiting van democratische gezindheid en geloof in de vooruitgang. Nadar was als ballonvaarder en fotograaf een dubbele pionier. Zijn portretfoto’s zijn wereldberoemd, maar Nadar experimenteerde ook en voor het eerst met luchtfoto’s vanuit een ballon gefotografeerd. Gods blik was plots geen goddelijk privilege meer. Fotografie en bemande ballons lieten de mens toe naar zichzelf te kijken. "Je brengt twee zaken bij elkaar die nooit voordien bij elkaar waren. En de wereld is veranderd”, is de eerste zin van 'Levels of Life'.

Wat er op de grond kan gebeuren

In het tweede deel dat 'On the level' heet (eerlijk, recht door zee, maar ook: op gelijke hoogte) komen twee mensen bij elkaar. Julian Barnes schetst in bondige alinea’s de avontuurlijke liefde tussen twee van de genoemde ballonvaarders: de bohémien en militair Burnaby en de grootse actrice van haar tijd, Sarah Bernhardt. Bernhardt was een natuurtalent die de persoonlijke vrijheid hoog in het vaandel voerde. Maar als de verliefde Burnaby overstag gaat en Sarah Bernhardt ten huwelijk vraagt, is het voor Sarah afgelopen. Burnaby huwt dan met een ander, burgerlijk meisje en sneuvelt uiteindelijk in een Arabische woestijn.

De hel van het verdriet

Deel drie heet 'The loss of depth' en is het verhaal van een persoonlijk rouwen, nadat aan het dertigjarige huwelijk van Barnes plots een einde is gekomen. Net als in ‘Niets te vrezen’ ontleedt Barnes met pijnlijke zelfkennis en op onnavolgbare wijze het verdriet van de weduwnaar, de woede om het onbegrip van vrienden, het vrijwillige isolement, het gevecht met de zelfmoordneigingen en het zelfmedelijden, de nood aan de verhevigde emotie van zang en opera (Orfeo) en nog eens de woede om alle “professionele” troost en ontwijkende dooddoeners (“Je moet hierdoor”, “Het slijt wel”, “Het is een voorspelbaar rouwproces” etc.). Nu is het geen vrijblijvend mijmeren meer. Hij zit er midden in. Hij citeert E.M. Forster, de schrijver: “De ene dood kan zichzelf verklaren, maar werpt geen licht op een andere.”

Vormvast essay

Julian Barnes is een wonderbare schrijver en ook in dit verslag van een persoonlijke catastrofe heeft hij de ervaringen zorgvuldig, bijna muzikaal geordend, terwijl hij de chaos onder ogen blijft zien. Net als in ‘Niets te vrezen’ is de tekst opgebouwd uit korte alinea’s, bedenkingen en anekdotes die tegen elkaar opbotsen. Anekdotes en beelden uit de eerste delen - de verticale vlucht naar hogere sferen en het horizontale verlangen naar een geliefde - duiken opnieuw en verrassend op in dit derde deel. De weduwnaar vertoeft er in de hel en komt in de verleiding om als Orfeus de geliefde uit de diepte te redden. Of slaat “the loss of depth" op de wonde die het voor Barnes onvermijdelijke maar betreurde verlies van een godsgeloof heeft geslagen?

Rouwen mag dan een proces zijn maar verdriet is een rauwe wonde. Het is ook een paradox: “Dood mag betekenen dat de dode niet in leven is, maar het betekent niet dat hij niet bestaat.” De dode geliefde is een gesprekspartner aan wie we onze eigen herinneringen kunnen toetsen. In die zin is hij of zij een deel van ons zelf. Pas met nieuwe kennissen en onvergelijkbare nieuwe ervaringen wordt een innerlijke afstand tot de dode geliefde geschapen. Maar niets lijkt definitief voorbij in een hevig verdriet.

Het zijn enkele ideeën uit dit rijke en altijd sierlijke boek van Julian Barnes, die een schrijver is en zich bijgevolg nooit verliest in pure abstractie. Hij denkt in citaten en anekdotes.Twee vreemde dingen bij elkaar brengen kan de wereld veranderen, zo begon Barnes dit boek over drie ballonnen en drie liefdes: dat van Julian en Pat, dat van Sarah en Fred en ja, ook dat van Nadar en zijn vrouw die hij na een beroerte trouw tot haar dood is blijven verzorgen. Misschien is de geweldige Nadar wel het hoofdpersonage van dit boek: fotograaf, ballonvaarder en trouwe minnaar in één.

Johan De Haes

[Levels of Life van Julian Barnes is uit bij Jonathan Cape. De Nederlandse vertaling verschijnt later op het jaar]