Komt een paard de kroeg binnen - David Grossman

wo 15/04/2015 - 09:55 Update: ma 20/04/2015 - 09:55 *** Wat een ontspannend optreden van een stand-upcomedian op zaterdagavond moest worden, ontspoort in een harde confrontatie met het verleden. Van een volle zaal gaan we naar de laatste 3 toehoorders. Een pleidooi voor humor als levensredder.

boek recensie david grossman els leys komt een paard in de kroeg

Een stand-upper onder stroom

In een zaaltje in het kuststadje Netanya treedt Dovele Grinstein op, stand-upcomedian en moppentapper. Niet al te groot, erg mager, met een grote bril en een klein eendenvlechtje. Eén brok energie, een brutale moppenmitraillette. Maar toch spoort er iets niet. Meer en meer haalt de man op het podium herinneringen op, aan zijn mislukte huwelijken, aan zijn jeugd als enige zoon tussen een fragiele moeder en een sjacherende, strenge vader. Hij confronteert het publiek, maar ook zichzelf. Als er niet gelachen wordt, slaat hij zichzelf hard voor zijn kop en roept "Idjotl". In het publiek zitten niet alleen onbekenden, er is de rechter - een verre jeugdvriend die is uitgenodigd en, onverwacht, een vroeger buurmeisje. Ze wordt door de auteur geduid als een Euryclea, de trouwe voedster van Odysseus die hem als eerste herkende na zijn omzwervingen.

Over het verleden dat nooit voorbijgaat

Het is het "oude" buurmeisje dat Grinstein meer en meer aan zijn tienerjaren doet denken. Jaren waarin hij de boksbal van de buurt was, het jongetje dat thuis en op straat slaag kreeg. Het jongetje dat op zijn handen loopt, om de meppen te ontwijken. Een jongetje dat zijn beschadigde moeder, overlevende van de Shoah, wil beschermen en 's avonds aan het lachen maakt met zelf bedachte revues en voorstellingen. Het zijn wrange herinneringen die de toeschouwers ongemakkelijk maken. Ze protesteren, willen waar voor hun geld.

Sophie's Choice

En dan komt de hardste herinnering naar boven. Hoe de jongen uit het kamp wordt weggeroepen omdat een ouder gestorven is. Maar wie ? Dat durft de jonge Dovele niet vragen, dat wil hij niet vragen.
Een hele rit lang maakt hij de som op van zijn moeder en van zijn vader. Wie wil hij dat het is ? Hier worstelt de jongen met zijn eigen versie van 'Sophie's Choice', het bekende boek van William Styron uit 1979. Waarin de kampoverlevende Sophie ten onder gaat aan de keuze die ze moest maken bij het binnengaan van Auschwitz. De onmogelijke keuze tussen twee onverdraaglijke werkelijkheden. Angst, verlies, woede, schuld maar vooral ook zelfhaat. De jonge Dovele is getekend voor het leven.

Krachttoer

David Grossman voert als auteur de krachttoer uit, die hij zijn fictieve stand-upper in de mond legt. De roman, 250 bladzijden lang, is bijna uitsluitend de monoloog van de man op het podium. Hij boeit, beledigt, smeekt, grapt en grolt over het podium. Alleen de stem van de rechter onderbreekt hem soms, om de reacties van het publiek te duiden, om zijn verlies als weduwnaar en zijn verraad van de jonge Dovele te vertellen. Grossman blijft bij zijn bekende thema, het verlies van een naaste, de verwerking daarvan en hoe verder te leven. Maar deze keer heeft hij een voor hem originele verpakking gevonden. Het gitzwarte is er nog wel, maar hij is niet meer onleesbaar, zoals hij voor mij in ‘Uit de tijd vallen’ wel was.

Komt een paard de kroeg binnen

Blijft er die gekke titel, het begin van een mop die weinig goeds belooft. Een mop, de meest voorgekauwde vorm van humor in mijn ogen, krijgt hier medicinale kracht. Niet tijdens de voorstelling, vreemd genoeg, waar enkele moppen hooguit voor wat ontlading van de gespannen sfeer zorgen. Nee, moppentappen wordt een soort wanhoopsdaad, een vlucht uit de werkelijkheid, een manier om die werkelijkheid te ontkennen. Lachen met een mop om niet te moeten huilen, om niet te moeten nadenken.

Els Leys
Els Leys werkt bij het VRT-radionieuws en heeft vooral interesse voor getuigenissen uit de Tweede Wereldoorlog.

Meer over David Grossman