De strijd om sergeant Grisja - Arnold Zweig

do 12/12/2013 - 10:23 **** Uitgeverij Cossee brengt een herziene vertaling uit van het magnum opus van Arnold Zweig, het tragisch verhaal van een onschuldige soldaat die de inzet wordt van een machtsstrijd in het Duitse leger tijdens W.O.I.

strijd om sergeant grisja arnold zweig eerste wereldoorlog roman fictie duits recensie annick vandorpe

De Duitser Arnold Zweig (1887-1968) leefde in dezelfde periode als de Oostenrijker Stefan Zweig, maar de schrijvers zijn geen verwanten. Arnold Zweig werd in de Oost-Duitse provincie Silezië (nu toebehorend aan Polen) geboren in een Joods gezin en maakte op zijn vierentwintigste zijn intrede in de letterenwereld. Hij had net een eerste literaire prijs opgestreken toen hij in 1915 opgeroepen werd te dienen in het Duitse leger. Nadat hij had meegevochten in de verschrikkelijke slag om Verdun, kreeg hij in 1917 een baantje als schrijver in de publiciteitsafdeling van de legerleiding in het oosten van het Duitse Rijk, een gebied dat de troepen op Rusland hadden veroverd. Daar ving hij een verhaal op over een Russische gevangene dat hem inspireerde tot 'De strijd om sergeant Grisja' (1927). Toen Zweig in 1933 het naziregime ontvluchtte en naar Palestina uitweek, waren er al 300,000 exemplaren van de roman verkocht en was het boek in alle belangrijke Europese talen vertaald.

Het verhaal speelt zich af in 1917. In de uitgestrekte wouden in het oosten van het Duitse rijk woedt de barre continentale winter volop. Het gevangenenkamp Navarisjki lijkt van de wereld afgesneden. De jonge Grisja Iljitsj Paprotkin, ooit sergeant in het Russische leger, zit al zestien maanden vast en heeft schoon genoeg van z’n gevangenschap en van de oorlog. Hij verlangt naar zijn vrouw en zijn babydochtertje dat hij nog nooit heeft gezien. Wanneer de nacht valt en de wind opsteekt die met zijn geraas alle andere geluiden verdoezelt, verlaat Grisja de soldatenbarak, sluipt hij voorbij de bewakers, knipt hij een gat in de prikkeldraadversperring en vlucht hij naar het bos, waar hij zich verstopt in een goederenwagon.

Een andere wereld

Vanaf de eerste paragraaf voert Zweig ons naar een andere wereld en een andere tijd, en daarbij legt hij ons een traag leesritme op. Even belangrijk als de actie in deze roman zijn de landschappen, het licht en de sfeer. De beeldende, vaak wondermooie beschrijvingen wekken het geïsoleerde kamp voor ons geestesoog op en blijven ook als we het boek neerleggen in ons hoofd hangen.

Aanvankelijk heeft Grisja het geluk aan z’n zijde. Hij reist als verstekeling mee in de goederentrein en kan ongezien ontsnappen. Hij overleeft de gure winter in het woud, weet een hongerige lynx af te schrikken en ontmoet een groep vrijbuiters, aangevoerd door de stoere Babka, een jonge vrouw die door een oorlogstrauma voortijdig grijs is geworden. Zij wordt verliefd op Grisja en als hij na enkele weken alleen verder trekt, geeft ze hem het naamplaatje van een overleden Russische soldaat, een zekere Bjoezjov. Als hij zich uitgeeft voor een deserteur, heeft hij meer kans veilig de Duitse linies door te komen.

Het loopt natuurlijk niet zoals verwacht. De Duitsers arresteren Grisja, hij belandt in de gevangenis in de stad Mervinsk en wordt als spion ter dood veroordeeld. Om zijn hachje te redden onthult hij zijn ware identiteit. Von Lychov, de generaal van de lokale divisie, ziet Grisja’s onschuld in en wil het vonnis intrekken, maar de opperbevelhebber, generaal Schieffenzahn, weigert. Als hij accepteert, schept hij een precedent en brengt hij de discipline in gevaar, stelt hij. Von Lychov houdt voet bij stuk: een onschuldige doden druist in tegen de principes van de Duitse rechtsstaat. Al snel wordt Grisja de speelbal in een machtsstrijd tussen de oude aristocratische Von Lychov en de gewiekste, gewetenloze Schieffenzahn, die gefrustreerd is over z’n lage afkomst.
Terwijl we de zetten van de twee generaals volgen, werpen we meteen ook een blik achter de schermen van het Duitse leger, waar meer speelt dan alleen militaire politiek.

 

Subtiele omtrekkende bewegingen

Zweig gebruikt een alwetende verteller, waardoor hij subtiele omtrekkende bewegingen kan maken en de zaak rond Grisja vanuit velerlei perspectieven kan belichten. Hij wekt een rist aan randfiguren tot leven die direct of indirect met de protagonist te maken hebben, zoals de lynx die Grisja’s dwaaltocht door het bos volgt en hoopt op een lekkere hap maar wegvlucht wanneer Grisja luid begint te lachen. (Telkens Grisja de dood in de ogen zal kijken, zal hij zich “het zwarte beest” herinneren en met een lach proberen weg te komen.) Zweig weet elke speler in het verhaal treffend te typeren, en de diversiteit aan figuren, allen met hun specifieke achtergrond en mening, geeft Grisja’s verhaal een bijzondere diepte.

In Mervinsk wordt Grisja het hulpje van Tevje, een oude Jood die doodskisten timmert. Zowel door Tevje als door de Duitse soldaten en hoger geplaatste leden in de divisie wordt hij met sympathie bejegend en zijn geval vormt het gespreksonderwerp in de gevangenis. Uiteindelijk gaat Von Lychov de confrontatie met Schieffenzahn aan, maar deze laatste is onvermurwbaar en heeft het bevel tot executie al gegeven. Nadien krijgt hij spijt en wil hij het herroepen, maar door de sneeuwval werkt de telefoonverbinding niet meer. Ondertussen worden in Mervinsk door verschillende partijen plannen gesmeed om Grisja te helpen ontsnappen. De vraag is: wil hij nog gered worden?

Zoals een van de personages aan het slot opmerkt, heeft de geschiedenis van de dappere Grisja veel van een klassieke tragedie. Het is in de eerste plaats een verhaal over de onveranderlijke – en vaak bedroevende – menselijke natuur.
De herziene vertaling, verschenen in een mooie harde kaft binnen de reeks Cossee Century, kan tegen een stootje en dat is maar best. De strijd om sergeant Grisja is een boek om te lezen, te herlezen en door te geven aan volgende generaties.
 

Annick Vandorpe
Annick Vandorpe schrijft recensies, reportages en soms proza. Op de blog 'Van boeken en mensen' mijmert ze over hoe literatuur haar dagelijks leven stuurt.

['De strijd om sergeant Grisja'-  Arnold Zweig. Cossee Century, 2013.443p.]