De geniale vriendin - Elena Ferrante

do 12/09/2013 - 09:12 *** De mysterieuze Elena Ferrante schrijft een sprankelende roman over twee vrouwen die opgroeien in een Napolitaanse volksbuurt en een vriendschap sluiten, getekend door liefde en rivaliteit.

elena ferrante de geniale vriendin napels roman recensie annick vandorpe

Wie is Elena Ferrante?

Elena Ferrante zou in Napels geboren zijn in het jaar 1965 en een tijdlang in het buitenland hebben gewoond, maar harde feiten zijn dat niet. Behalve dat zij (of hij?) in het Italiaans schrijft en een zestal romans heeft gepubliceerd is weinig over Ferrante bekend. Op de binnenflap van het laatste boek, 'De geniale vriendin', citeert de uitgever de auteur als volgt: “Als boeken wat te zeggen hebben, zullen ze vroeg of laat lezers vinden. (…) Een auteur die publiciteit accepteert, heeft tenminste in theorie geaccepteerd dat zijn hele persoon, met al zijn ervaringen en gevoelens ter verkoop wordt aangeboden samen met zijn boek. En dat doe ik niet.”

Ferrante heeft zeker een punt, maar ze kan niet verhinderen dat we tijdens het lezen wel nieuwsgierig worden naar haar identiteit. Wil ze die ook afschermen om haar vrijheid veilig te stellen en ongehinderd te schrijven over haar eigen jeugd en achtergrond en de mensen tussen wie ze is opgegroeid? 

De schaduw van de camorra

Ferrante situeert 'De geniale vriendin' in een volksbuurt van Napels waar misdaad en vergeldingsacties tot de orde van de dag behoren. Het verhaal begint met een telefoontje. Het hoofdpersonage, Elena Greco, verneemt dat haar vriendin Lila is verdwenen. Beide vrouwen zijn dan in de zestig. Elena heeft een idee van waar Lila naartoe is. Ze gaat aan de computer zitten en schrijft de geschiedenis neer van hun vriendschap, die in de jaren vijftig begint.

De schaduw van de camorra hangt over de wijk en een van de bewoners wordt om een geheimzinnige reden vermoord. Een andere bewoner wordt als schuldige aangeduid en vliegt de gevangenis in, maar of hij echt de dader is, blijft onduidelijk. De volwassenen zwoegen om brood op de plank te brengen en de jonge kinderen worden zo’n beetje aan hun lot overgelaten. Elena en Lila zijn onafscheidelijk. Lila oogt onverzorgd en armoedig, maar haar durf en brutaliteit jagen zelfs de jongens de schrik op het lijf. Haar attitude in de klas intrigeert Elena. Schijnbaar achteloos beantwoordt Lila de vragen van de juf en steekt ze iedereen de loef af. 

Andere wegen

Na de lagere school gaat Lila, aangespoord door de leraren, over naar de middenschool, maar ze krijgt tegenwind van haar ouders die willen dat ze werkt. Ze spant zich niet in en zakt voor haar examens. Lila begint te helpen in de schoenmakerij van haar vader en broer, terwijl Elena de middenschool afrondt en naar het gymnasium gaat. Tot Elena’s verrassing blijkt Lila op de hoogte van de leerstof en is ze zelfs beter in Latijn en Grieks. Elena kan het niet verklaren tot ze ontdekt dat Lila in het geheim leerboeken ontleent in de bibliotheek. Het doet Elena plezier, want haar leven verliest pit als Lila haar interesses niet deelt. Toch groeien de meisjes uit elkaar. Terwijl Elena mollig wordt en last krijgt van acné, ontpopt de ooit broodmagere, haveloze Lila zich tot een bloedmooie jonge vrouw die veel aanbidders heeft in de wijk. Uiteindelijk verlooft Lila zich met een van hen. Wanneer een plompe buurtjongen Elena begint te versieren, geeft ze toe om net als Lila ook maar een man te hebben, al is ze eigenlijk verliefd op een knappe jongen van haar school.

Lila verliest zich in haar werk. Samen met haar broer droomt ze ervan zelf schoenen te maken en een fabriek te beginnen, en al haar vrije tijd gaat naar het ontwerpen en uitwerken van een eerste paar. Elena stort zich met nog meer ijver op haar schoolwerk en behaalt schitterende resultaten, maar zonder Lila verliest het succes z’n glans.

Ongrijpbaar meisje

Subtiel schetst Ferrante de eigenaardige band tussen de meisjes. Elena en Lila dingen naar elkaars aandacht en goedkeuring, maar tegelijkertijd zijn ze de grootste rivalen. Tussen hen speelt een wisselwerking van afstoting en aantrekking. Op haar zestiende besluit Lila te trouwen met haar verloofde, een van de meest welvarende mannen van de wijk. Elena steunt haar, maar denkt met heimwee terug aan het rebelse meisje dat Lila ooit was.

Is Lila oprecht blij met de keuze die ze maakt of wordt ze gedreven door een soort gemakzucht? We kunnen er alleen naar gissen. Precies zoals ze in Elena’s ogen een zweem van mysterie behoudt, blijft ze ook voor de lezer ongrijpbaar, wat haar tot een intrigerend personage maakt.

In een frisse, beeldende stijl en met veel zin voor sfeer schrijft Ferrante over de moderniteit die in de arme Napolitaanse wijk zijn intrede doet, over de gespannen verhoudingen tussen de bewoners die aan de armoede proberen te ontsnappen, over jaloezie, loyaliteit en sluimerende agressie die – net als de nabijgelegen Vesuvius – plots tot uitbarsting kan komen, met rampzalige consequenties.

Op Lila’s huwelijksfeest komen de wrijvingen tussen de verschillende clans van de buurt tot uiting. Bovendien blijkt de bruidegom minder zuiver dan hij zich voordoet. Hoe zal het huwelijk evolueren? En wat komt van de vriendschap tussen de jonge vrouwen terecht? Zal Elena in tegenstelling tot Lila wel haar milieu kunnen ontvluchten?

Geduld is de boodschap. Het tweede deel van deze sprankelende trilogie ligt in Italië reeds in de handel maar wacht op een Nederlandse vertaling. Over het derde deel is voorlopig niets bekend. Wie weet is Ferrante het op dit ogenblik heimelijk aan het uittikken, in een of ander smoezelig Napolitaans zolderkamertje, terwijl pizzageuren en de scherpe walm van uitlaatgassen binnenwaaien...

Annick Vandorpe
Annick Vandorpe schrijft recensies, reportages en soms proza. Op de blog 'Van boeken en mensen' mijmert ze over hoe literatuur haar dagelijks leven stuurt.

[De geniale vriendin van Elena Ferrante is uitgegeven bij Wereldbibliotheek, 335 p]