Zia Haider Rahman - In het licht van wat wij weten

do 25/06/2015 - 11:19 **** Zia Haider Rahman werkte op Wall Street voor hij als jurist een internationale carrière in de mensenrechten begon. Zijn debuut, verankerd in de oorlog in Afghanistan en de financiële crisis van 2008, bruist van de briljante ideeën.

zia haider rahman in het licht van wat wij weten debuut roman recensie annick vandorpe

De roman van Zia Haider Rahman in het bescheiden bestek van een recensie vatten is geen eenvoudige klus. 'In het licht van wat wij weten' – een turf van bijna 600 bladzijden – loopt over van de thema’s. Kennis, oorlog, identiteit, het Britse klassensysteem, liefde, vriendschap en verraad vormen rode draden door het verhaal, maar de roman reikt nog veel verder. De rijkdom van dit boek, dat door James Wood in The New Yorker tot ‘dazzling début’ werd gebombardeerd en een hype werd in de V.S., ligt vooral in de observaties en ideeën die terloops worden aangekaart.

Studievrienden

'In het licht van wat wij weten' cirkelt rond twee oude studievrienden. De een, Zafar, lijkt gemodelleerd naar Rahman zelf. Net als de schrijver komt hij uit een arme streek in Bangladesh, is hij opgegroeid in Engeland en heeft hij gestudeerd aan Britse en Amerikaanse universiteiten. Na een korte carrière op Wall Street is Zafar naar Londen teruggekeerd om als jurist in de mensenrechten te werken.

Het tweede personage, de onbenoemde verteller, is het kind van Pakistaanse immigranten en komt uit een welgesteld midden met connecties in hoge diplomatieke en academische kringen. Hij kent Zafar van Oxford University en heeft in de jaren negentig in dezelfde bank gewerkt in New York.

Bij het begin van de roman, in 2008, hebben de twee elkaar bijna tien jaar niet meer gezien. Op een septemberdag belt Zafar aan bij de verteller thuis in South Kensington, een van de rijkste wijken van Londen. Zoals hij daar op de stoep staat, haveloos en verwilderd, is hij haast onherkenbaar tot hij over Kurt Gödel begint, wiens Onvolledigheidsstelling, zo herinnert de verteller zich, voor zijn oude vriend “het mooiste was dat hij op het gebied van de wiskunde was tegengekomen”.

De stelling luidt “Binnen elk systeem zijn er beweringen die waar zijn, maar waar niet van bewezen kan worden dat ze waar zijn” en impliceert (eenvoudig gesteld) dat het menselijk begripsvermogen begrensd is. Waarom die stelling zoveel voor Zafar betekent, wordt gaandeweg duidelijk.

Britse upperclass

Zafar blijft maandenlang in South Kensington wonen. De verteller probeert te snappen hoe zijn vriend op tien jaar tijd zo’n uitgebluste man is geworden en overhaalt hem tot lange gesprekken. Zelf staat hij op een keerpunt in zijn leven. De financiële crisis woekert en zijn baan in de bank, waar hij partner is, hangt aan een zijden draadje. Op zijn huwelijk heeft hij ook al geen grip meer. Zijn vrouw en hij wonen misschien nog onder één dak, maar ze zijn van elkaar vervreemd.

De onverwachte terugkeer van Zafar is een welgekomen verstrooiing. Hij ziet een verhaal in diens ontboezemingen, neemt de conversaties op en pluist de notitieboekjes uit die zijn makker in de afgelopen jaren heeft volgeschreven. 'In het licht van wat wij weten' leest als een soort biografie van Zafar, een subjectieve biografie opgetekend door een vriend voor wie het schrijfproces evengoed een manier is om na te denken over wat tussen hen is fout gegaan.

Door zijn intellect is Zafar in bevoorrechte kringen terechtgekomen. Hij heeft aan de beste universiteiten gestudeerd en in zijn professioneel leven heeft hij toegang gekregen tot de meest prestigieuze instituten. In de ogen van de verteller is hij meer dan wie ook de auteur van zijn eigen leven, maar Zafar zelf voelt zich vooral ontworteld. De cultuur van zijn geboorteland is hem vreemd en in de Britse maatschappij is hij een outsider. Dat laatste ondervindt hij voortdurend in zijn relatie met zijn geliefde, de egocentrische en manipulatieve Emily Hampton-Wyvern, die een schoolvoorbeeld is van de Britse upperclass en hem geregeld op zijn plaats wijst. De plot stevent af op Zafars laatste ontmoeting met Emily in Kabul in 2002, waar ze toen allebei op humanitaire missie waren.

Tijd en geduld

'In het licht van wat wij weten' is een episch verhaal dat leidt van Londen naar New York, Islamabad en Kabul. Invloeden van schrijvers zoals W.G. Sebald, Francis Scott Fitzgerald, Joseph Conrad en V.S. Naipaul klinken door. Rahman laat zijn personages zelfs uitdrukkelijk naar het werk van deze auteurs verwijzen. Wie lichte kost wil, is aan het verkeerde adres. Dit is een roman die tijd en concentratie vraagt.

Het verhaal meandert vele richtingen op, de chronologie is niet rechtlijnig en de verteller verweeft eigen belevenissen door Zafars getuigenis heen waarbij de wisseling van perspectief soms onduidelijk is. Bovendien wordt elk hoofdstuk ingeleid door een drietal citaten die een aandachtige lezing vereisen. De beloning is evenwel continue. Om de haverklap verrast Rahman de lezer met magnifieke beschouwingen, bijvoorbeeld over de schoonheid van wiskunde of over wat het christendom aantrekkelijk maakt, maar ook over hoe je ware elegantie herkent of over het wezen van metaforen.

Aan de rand van ons blikveld

“Metaforen”, zegt Zafar, “vergroten onze inzichten alleen als ze ons naar bekend terrein leiden, de metafoor zelf brengt de kwestie niet dichterbij. Al het nieuwe bevindt zich aan de rand van ons blikveld, in de duisternis, achter de horizon, zodat het nieuwe pas zichtbaar wordt in het licht van wat we weten.”

Dit opzienbarend debuut – dat zowel een politieke roman is die verankerd is in het post 9/11-tijdperk als een universeel verhaal over liefde, vriendschap en verraad – gaat misschien bovenal over de limieten van kennis en vermogen tot begrip. Om het met een metafoor te stellen: 'In het licht van wat wij weten' laat een bries door de hersenen waaien die deuren open wrikt en nieuwe ruimtes openbaart, formidabele ruimtes waar je je uren in kan verliezen tot je elke hoek hebt verkend en je hele wezen zich richt op die stoffige, gesloten deur op het eind – een deur die misschien nooit uit het slot zal springen.

Annick Vandorpe
Annick Vandorpe schrijft recensies, reportages en soms proza. Op de blog 'Van boeken en mensen' mijmert ze over hoe literatuur haar dagelijks leven stuurt.

['In het licht van wat wij weten' - Zia Haider Rahman. Vertaling: Anne Jongeling en Carla Hazewindus. Hollands Diep, 589 p.]