De fantoomterreur - Adam Zamoyski

do 18/06/2015 - 10:40 **** Na de Franse Revolutie groeit de angst voor een Europese besmetting. De oude sociale orde zou overhoop gegooid worden en de bestaande politieke structuren aangetast. De Europese leiders, met von Metternich op kop, zijn vast besloten om hun land daarvan te vrijwaren. Adam Zamoyski ontleedt hun strategie en stelt vast hoe de belangen van de eigen bevolking opgeofferd worden.

boek recensie fantoomterreur adam zamoyski auteur schrijver geschiedenis polen napoleon

Historicus Adam Zamoyski heeft een grote renommee. De Amerikaan van Poolse – adellijke – origine schreef een oeuvre bij elkaar waarin het verleden van Polen zeer aanwezig is. Met stevig onderbouwde verhalen over politici, revolutionairen en kunstenaars - want zij brengen samenhang in de dramatische, vaak netelige, geschiedenis van het land. Daarnaast zijn Napoleon en dan vooral de ondergang van de politieke en militaire leider een geliefd thema. Het einde van de 18de eeuw en de eerste helft van de 19de eeuw is trouwens een periode waarin de onderzoeker Zamoyski zich helemaal thuis voelt.

Napoleon én de Fransen... een nachtmerrie voor de Europese leiders

Met 'De fantoomterreur' is de auteur op vertrouwd terrein en zijn de voorwaarden vervuld om enkele buitengewoon interessante bladzijden – met mogelijke actualiteitswaarde, dat laat de auteur over aan de lezer – van de Europese geschiedenis te ontdekken. De Franse Revolutie tekent vooral de adel. Decennialang lijdt ze onder een diepe existentiële angst. Eens Napoleon verslagen en verbannen, en daar waren twee eilanden Elba en Sint Helena voor nodig, droomt ze van een herstel van de oude sociale orde en van de christelijke waarden, weg van de verwerpelijke ideeën van de Verlichting. Kunnen de toenmalige wereldleiders en diplomaten de geschiedenis terugdraaien ?

'De fantoomterreur', een titel die de lading dekt

Oostenrijk, Rusland, het Verenigd Koninkrijk en Pruisen, de grote spelers van het Congres van Wenen delen eenzelfde visie en eenzelfde strategie. Ze gaan voortvarend op zoek naar een veronderstelde dreiging tot volksoproer, tot nieuwe brandhaarden. Hun verlangen om de vijand te vinden en aan banden te leggen is zo groot dat elke realiteitszin daarbij ontbreekt. De dreigingen zijn meestal onbestaande of verwaarloosbaar. En is er toch sprake van opstand, dan heeft die vaak economische redenen zoals voedseltekorten.

De leiders zien spoken en om de revolutionaire schimmen uit te roeien zetten ze een terreurnetwerk van spionnen en provocateurs op. Er ontstaan politiediensten met aan het hoofd al dan niet inventieve, competente commissarissen en lachwekkende, opportunistische medewerkers; ronduit ridicule gelukszoekers, terug te vinden in vele hilarische taferelen. De auteur ergert zich geregeld aan zoveel domheid. Kortom het revolutionaire gevaar is nauwelijks te detecteren en toch wordt de individuele vrijheid aan banden gelegd... de moderne geheime agent is in de maak.

Gedetailleerd, verhalend en relevant

Adam Zamoyski vraagt veel van de lezer. Die moet meer dan zeshonderd pagina's bij de les blijven, want de al dan niet gekroonde leiders wisselen elkaar snel af. Enkele kaarten van Europa verduidelijken de situatie in 1789 en in 1815, maar voor het broodnodige geheugensteuntje van de verschillende dynastieke spelers moet zelf gezorgd worden.

Honderden goed vertelde verhalen en anekdotes brengen dan weer - net als de sterke citaten van denkers en politici - zuurstof. Een sterrol is weggelegd voor de zelfzekere, reactionaire Prins Klemens Wenzel von Metternich, kanselier van Oostenrijk.  De auteur neemt de tijd om hem, net als Alexander I of Franz II,  stevig te portretteren, weg van de karikatuur. Zowel de diplomatieke als de amoureuze uitstapjes kleuren door smeuïge details.

Zamoyski lijst de vele geheime genootschappen op die verantwoordelijk zijn voor het door elkaar schudden van de sociale orde, beschrijft de invloed van de politieke vluchtelingen - met op kop de Polen - op de asiel verlenende landen als België en Frankrijk en heeft een heldere kijk op de ontwikkelingen binnen artistieke en intellectuele milieus. Wat heerlijk om Verdi of Balzac tegen te komen... wat te denken van de donkere mysterieuze schilderijen van Caspar David Friedrich die de bevolking doen "vermoeden dat er sprake was van een occulte samenzwering".
Pas langzaam zal het voor de staatslui duidelijk worden dat niet elk opstootje leidt tot revolutie en dat de groeiende democratische belangstelling van de burgers gehonoreerd moet worden. Door de onderdrukking van gematigde liberale tendensen wordt de natuurlijke ontwikkeling - wat dat ook moge zijn - van de Europese maatschappij tegengewerkt en vormt ze de ideale voedingsbodem voor terroristische bewegingen en samenzweringen in de tweede helft van de 19de eeuw... Pertinent, niet ?
 

Joanna Van der Heyden
Joanna Van der Heyden werkte als presentator/producer voor Klara en voorlopers. Daar maakte ze o.m. bijdrages over cultuur- en politieke geschiedenis. Ze was de vrouwenstem van Histories.

ZAMOYSKI (Adam) De fantoomterreur Revolutiedreiging en de onderdrukking van de vrijheid 1789-1848. Amsterdam, Uitgeverij Balans, 2015, 607 blz.