Ryszard Kapuscinski - De draagbare Kapuscinski

do 04/06/2015 - 11:40 ****

ryszard kapuscinski de draagbare kapuscinski frank westerman bundel non-fictie literaire journalistiek recensie johan de boose

Heiligverklaring

De Poolse journalist Ryszard Kapuscinski (1932-2007) verwierf wereldwijd erkenning, omdat hij zijn vakgebied ruim oversteeg. Hij beperkte zich niet tot verslaggeving, hij vertelde verhalen waarin de geschiedenis, die zich voor zijn ogen afspeelde, de hoofdrol vertolkte. Hij groef zich in zijn relaas in en schuwde daarbij geen enkel risico. Hij observeerde zorgvuldig alle details om zich heen, vaak in extreem lastige omstandigheden, en trok er zijn conclusies uit, die nooit bezijden de waarheid waren.

Salman Rushdie schreef over Kapuscinski’s werk: "Briljant, scherp, diepgaand, een meesterwerk. Een verbluffende mélange van reportage en kunstenaarschap."  John Updike bombardeerde hem tot de Oost-Europese vertegenwoordiger van het New Journalism , en meer nog tot "de reporter van de eeuw"’ – merkwaardig genoeg, want Kapuscinski beperkte zich nooit tot een nauwkeurige navertelling van feiten. Bij zijn dood grapte een student journalistiek uit Colombia: "Het is duidelijk dat God nu eindelijk eens wilde weten wat er werkelijk speelt op aarde. Daartoe heeft hij de beste man bij zich geroepen."  Kapuscinski werd vergeleken met Joseph Conrad en Graham Greene.

Hij zou even groot zijn als Camus, Orwell en Hemingway. Zijn inzicht in de menselijke hartstochten zou een Shakespeariaanse dimensie hebben. Prima, helemaal juist, al moet iedere vorm van heiligverklaring uiteraard met een korrel zout worden genomen. 

Paradox

In al deze uitspraken schuilt een paradox: was Kapuscinski nu wel of niet een objectief, betrouwbaar pleitbezorger van de loop van de geschiedenis? Was hij een verre nazaat van Goethe, die de geschiedschrijving zag als een zo nauwkeurig mogelijke neerslag van zichtbare zaken, of was hij eerder een auteur van het genre sentimental journey, waarbij de persoonlijke beleving van de auteur veel zwaarder doorweegt?

Het antwoord is al even paradoxaal: natuurlijk was hij het allebei! Daarom wellicht inspireerde hij zoveel andere journalisten en auteurs. Daarom besloot auteur-journalist Frank Westerman om deze bloemlezing samen te stellen. Eens te meer geldt Kapuscinski, zelfs jaren na zijn dood, als de peetvader van de twintigste-eeuwse literaire non-fictie. Hij behoort – zoals Westerman het formuleert – "tot het vaste repertoire" van de betere journalist.

Kapuscinski’s eerste en ultieme zorg is de geschiedenis, waarvan hij ooggetuige is, te gebruiken als wandvullend landschapsbehang, als decor van het tijdloze, van het universeel menselijke. Maar – laat hier geen twijfel over rijzen – hij gaat altijd midden in de feiten staan, in het hart van de gebeurtenissen. En dat is niet mis, als we bedenken dat hij naar eigen zeggen zo’n dertig staatsgrepen en burgeroorlogen van nabij moet hebben meegemaakt. 

Raconteur

Westerman presenteert in deze anthologie een handvol teksten-die-ertoe-doen. Het valt te hopen dat de lezer hierna naar Kapuscinski’s boeken grijpt om ten volle te begrijpen waar het om gaat. Het gaat – laten we er geen doekjes om winden – om grootse literatuur. Kapuscinski is eerder een raconteur dan een reporter.

Zo groots als Kapuscinski was, zo lastig zijn zijn kleine kanten. Kort na zijn dood verschenen her en der artikelen waarin hij beschuldigd werd van vervalsing, van collaboratie met de Poolse communistische inlichtingendienst, van overdrijving en zelfs van leugens. Westerman fileert al deze aantijgingen, ontkracht enkele, bevestigt andere en zet ze in de context van Kapuscinski’s bevlogen doel: hij wilde de lezer meenemen naar de ziel van wat hij had meegemaakt. Dat daarvoor enkele situaties extra moesten worden ingekleurd, bewijst alleen Kapuscinski’s literaire gedrevenheid. De samenwerking met de buitenlandse spionagedienst zou dateren uit 1965, maar het bleef bij gespreksverslagen die zonder gevolg zijn gebleven. Pijnlijk, en tegelijk onbenullig. Wie zonder zonde is…

Concreet gaat het in deze bloemlezing over zeven reizen en evenveel wereldschokkende gebeurtenissen: onder andere over Angola, de dekolonisatie van Portugal en de burgeroorlog die daar in 1975 uitbrak, over de laatste dagen van Haile Selassie in Addis Abeba, over Solidariteit in Polen, over het Kremlin in de Sovjet-Unie, over Lumumba, de Sjah etcetera.

Ik ben het met Westerman eens: lees deze auteur, die de feiten durfde te interpreteren terwijl ze zich voordeden, niet vanaf de zijlijn, maar in media res, met gevaar voor eigen leven.

Johan de Boose
Johan de Boose is doctor in de Slavische Talen & Oost-Europakunde en auteur van romans, non-fictie en poëzie. Hij is een verwoed reiziger.

'De draagbare Kapuscinski', Ryszard Kapuscinski, verzameld door Frank Westerman. Uitgeverij De Arbeiderspers, 352 p.