Het hospitaal van de koningin

do 18/12/2014 - 14:57 Audio update: ma 22/12/2014 - 16:30 Als oorlogen al ergens goed voor zijn, dan is dat voor de medische wetenschap die tot vooruitgang wordt gedwongen. Hospitaal L'Océan in De Panne, dat precies honderd jaar geleden de deuren opende, is zo'n plek waar medische geschiedenis werd geschreven.

hospitaal van de koningin hospitaal eerste wereldoorlog medische wetenschap de panne recensie joanna vander heyden

De herdenkingen omtrent de Eerste Wereldoorlog geven zelden aanleiding tot enig optimisme. De publicatie 'Het hospitaal van de Koningin' doet dat ook niet en toch. "Dit boek biedt het verhaal van een collectieve inspanning tegen de achtergrond van urgentie en afgrijzen", schrijft Sophie De Schaepdrijver in de inleiding. Hier ontstaat een verzorgingssysteem waarin medische vooruitgang, efficiënte hulpverlening en het bewaren van menselijke waardigheid worden gecombineerd. De tentoonstelling die enkele jaren geleden georganiseerd werd, is niet meer te zien, maar een verslag over wat er sinds 20 december 1914 in De Panne, een stukje onbezet België, gebeurde, is in het boek te lezen. In het hotel L'Océan aan de Zeedijk van de badplaats opent het Rode Kruis op die datum een hospitaal. De leiding ervan wordt toevertrouwd aan de gerespecteerde Brusselse hoogleraar dokter Antoine Depage, een chirurg met veel ervaring en een sterke persoonlijkheid. In augustus 1914 wordt hij al verantwoordelijk voor het ziekenhuis in de hoofdvleugel van het koninklijk paleis in Brussel.

Doordachte oplossingen

De medische wetenschap legt tijdens de Eerste wereldoorlog een indrukwekkend traject af. Historicus en archivaris bij het Rijksarchief Luc Vandeweyer overloopt in het eerste deel van deze publicatie onder de titel 'Artsen in uniform, burgers met een rood kruis', het vier jaar durend conflict en legt uit hoe voor de slachtoffers van elke militaire actie een gepaste, niet geïmproviseerde maar doordachte, medische oplossing wordt gezocht. De gewonden kunnen dicht bij de gevechtszones in verpleegposten verzorgd en gediagnosticeerd worden. Waarna de zwaargewonden via de triage naar fronthospitalen afgevoerd worden. De legerleiding en brancardiers leren zich tegenover elkaar positioneren en er worden remedies gevonden om gasslachtoffers of lijders aan besmettelijke ziekten zo efficiënt mogelijk te behandelen. Op het eerste gezicht doeltreffende beslissingen, maar ze zijn vaak het resultaat van verhitte discussies tussen dokter Depage en inspecteur-generaal Mélis van de medische dienst van het leger. Na het hoofdstuk over L'Océan situeert Luc Vandeweyer in een derde deel de plaats en de betekenis van De Panne in het geamputeerde België.

De twaalf principes van Depage

Oud-archivaris van het Rode Kruis Luc De Munck nodigt de lezer uit voor een bezoek aan L'Océan in De Panne en Vinkem. Slechts één maand nadat koningin Elisabeth haar plannen bekend maakt om in de buurt van de koninklijke villa een Rode Kruishospitaal op te richten, worden de eerste patiënten verzorgd. Er onstaat een indrukwekkend complex, dat zal uitgroeien van 200 naar 1800 bedden, verspreid over meerdere gebouwen. Dokter Depage wil hieraan met zijn twaalf principes een eigen logica geven. Het verstrekken van onberispelijke zorgen kan bij de basisvoorwaarden van een hospitaal gerekend worden, de bekommernis om de ontspanningsmogelijkheden van het medisch en verplegend personeel of het opvoeren van wetenschappelijk onderzoek al veel minder. De zakelijke manier waarop aan fondsenwerving wordt gedaan en competent medisch personeel wordt tewerkgesteld klinkt overtuigend efficiënt.

Hoe belangrijk is koningin Elisabeth, de koningin-verpleegster, in de L'Océan geschiedenis? "Le roi des Belges apportant dans ses bras un blessé à l'hôpital où la reine Elisabeth soigne les soldats" staat te lezen op de voorpagina van het Franse weekblad Le Petit Journal. De morele kracht van de vorstin is zonder meer groot, de medische inbreng eerder symbolisch. Door de niet aflatende steun van de koningin aan dokter Depage en haar zoektocht naar financiële middelen is "het dan ook niet verwonderlijk dat L'Océan tijdens de oorlog vaak Het hospitaal van de Koningin werd genoemd". Als in 1917 Britse troepen in De Panne door de Duitsers onder vuur worden genomen, verplaatst men een deel van L'Océan naar Vinkem, in de buurt van Veurne en wordt een tweede Rode Kruishospitaal opgericht. De cijfers blijven imponeren. Beide hospitalen behandelen meer dan 51 % van de in Belgische fronthospitalen verzorgde militairen.

Onontgonnen potentieel

Verschillende niet eerder gepubliceerde bronnen leveren materiaal aan voor deze publicatie en de krachtige foto's uit de archieven van het Rode Kruis, het Koninklijk Legermuseum of het Archief van het Koninklijk Paleis geven veel meer aan dan enkele vluchtige impressies. De publicatie is een hulde aan een door een groot publiek vergeten plek en een opmerkelijke instelling. Met een open einde, want dit bronnenmateriaal kan onderzoekers inspireren tot nog meer deelstudies over het medische en culturele functioneren van het hospitaal. De dynamische maar tragisch overleden Marie Depage, schrijver Emile Verhaeren of violist Eugène Ysaÿe kunnen daaraan nog veel relevante details toevoegen.

Joanna Van der Heyden
Joanna Van der Heyden werkte als presentator/producer voor Klara en voorlopers. Daar maakte ze o.m. bijdrages over cultuur- en politieke geschiedenis. Ze was de vrouwenstem van Histories.

['Het hospitaal van de Koningin - Rode Kruis, L'Océan en De Panne 1914-1918' - Luc De Munck & Luc Vandeweyer. De Panne, Gemeentebestuur, 2013, 159 blz.]
 

Het boek - formaat 22 x 30 cm - 160 pagina’s - rijkelijk geïllustreerd (meer dan 150 afbeeldingen) - kost € 24,50 en is te koop bij Toerisme De Panne (Zeelaan 21) en in het cultuurhuis De Scharbiellie (Kasteelstraat 34). Het boek kan ook opgestuurd worden (in binnenland) na ontvangst van € 29,50 (prijs inclusief verzendingskosten) op rekening nummer BE95091000216358 (BIC-code GKCCBEBB) van het Gemeentebestuur De Panne met vermelding van uw naam, adres en boek L’Océan.

Van de oorspronkelijke tentoonstelling is het belangrijkste deel over L'Ocean in De Panne opnieuw te bekijken in het Gemeentehuis van De Panne, vanaf zaterdag 20 december 2014 tot eind 2018.