Vrouwen naast het front

ma 10/11/2014 - 06:00 Vrouwen kwamen achter het fornuis vandaan in de Eerste Wereldoorlog. Drie boeken en een tentoonstelling focussen op hun leven en werk in oorlogstijd.

vrouwen eerste wereldoorlog joanna van der heyden

De voorbije decennia werd het thema 'Vrouwen en de Eerste Wereldoorlog' door gender-historici met wetenschappelijke ernst aangepakt. Vooral Angelsaksische onderzoekers kwamen met interessante titels en avontuurlijke invalshoeken. In België is historica Denise De Weerdt ongetwijfeld koploper met het in 1993 verschenen 'De vrouwen van de Eerste Wereldoorlog'. Zowel het bestuderen van de man-vrouwverhoudingen tijdens het vier jaar durend conflict als de maatschappelijke gevolgen ervan na de wapenstilstand levert relevante inzichten op.

Nu nog een breed publiek vinden. Bijvoorbeeld op de tentoonstelling Gender@war 1914-1918 : mannen en vrouwen in de Eerste Wereldoorlog. Te zien tot 10 januari 2016 in het BELvue museum in Brussel.  Of in enkele recent verschenen boeken.

Na de oorlog verandert er weinig

'Vrouwen aan het front' is het derde boek van de twaalfdelige reeks 'Spiegel van de Grote Oorlog', waarin een kaleidoscopisch beeld van 14-18 beloofd wordt. Het geheel levert een veelkleurige oorlogsbibliotheek op, waarin toeristisch interessante herdenkingsplaatsen afwisselen met soms prikkelende onderwerpen uit de mentaliteitsgeschiedenis. Vrouwen krijg je niet op het slagveld. Ze werden niet alleen weggehouden vanwege hun fysieke weerbaarheid, 'Vrouwen en oorlog, het was simpelweg een combinatie die erg moeilijk lag. Bij de mannen !'

Auteur Luc Corremans relativeert de invloed van het conflict op de naoorlogse man-vrouwrelaties. Bijna alles blijft bij het oude, "over het algemeen bleven de grote vanzelfsprekendheden overeind : weinig vrouwen in sectoren die door mannen werden gedomineerd, de devaluatie van vrouwenarbeid, de vrouw als enige verantwoordelijke voor het huishouden."  Pas naar het einde van de 20e eeuw zal daar verandering in komen.

 

Niettegenstaande deze weinig hoopgevende bedenkingen stelt de auteur de Heldinnen van de Grote Oorlog voor: Marie Curie, Edith Cavell of Maria Botchkareva ... Ze lopen soms wat verloren tussen de strijdsters voor vrijere seksuele gedragsregels en de onvermoeibare, keurig in wit gestoken verpleegsters. Dat komt vooral omdat  'Vrouwen aan het front' een overrompelende, chaotische indruk maakt: een vertelling geborduurd met kleine en grote verhaallijnen. De inhoudstafel is de enige en kortste weg tussen de lezer en de geselecteerde vrouwen. Niet makkelijk om, door de variatie aan lettertypes, enige structuur te herkennen. Geïntrigeerd door de foto op de cover van het boek, "een vrouw die vanwege zoveel bravoure'" die plaats toegewezen kreeg, vroeg ik me af waar de foto genomen was. Met haar mysterieuze blik en elegante houding lijkt ze me eerder een filmdiva dan een oorlogsvrijwilligster. Bij gebrek aan personen- en fotoregister of bibliografie blijft m'n vraag onbeantwoord.

Elles ont tenu ! Tenu bon et gardé la boutique.

De Franse uitgeverij Chroniques Editions pakt uit met La vraie histoire des femmes de 14-18, waarin de ondertussen vertrouwde heldinnen een prominente plaats innemen. Door het grote formaat krijg je als lezer het fijne gevoel door een fotoboek te bladeren met best wat ontdekkingen ! Toch blijft het hier even moeilijk te detecteren wie er verscholen zit achter de verleidelijke titels van de verschillende hoofdstukken. Mistinguett kreeg terecht een plaats bij 'Les femmes sur scène' en Mata Hari in het hoofdstuk 'Espionnes et Vamps'. Eerder onverwacht zijn de ontmoetingen met auteur Agatha Christie bij 'Les femmes témoins' of met Madelon uit het populaire oorlogslied bij de 'Figures sacrées et profanes'. Voor Coco Chanel is er een plaats voorzien tussen 'Les femmes à la page'. "Rien de plus significatif que la mode féminine pendant toute cette periode de 1914-1918 où la société vit un chamboulement considérable, déterminant", verantwoorden Franck en Michèle Jouve hun keuze.

Beide publicaties, 'La vraie histoire des Femmes' en 'Vrouwen aan het front', tonen een schat aan beeldmateriaal met een zachte klemtoon op de eigen nationale context. Het is deze overvloed aan foto's, affiches, tekeningen en kaarten die erin slaagt je binnen te trekken of op z'n minst aan de rand te plaatsen van de leefwereld van miljoenen vrouwen, 'les gardiens du foyer'. Ze zijn afgaande op de opmaak, net zoals het cliché over vrouwen wil, aantrekkelijk, lichtjes onbezonnen en ook wispelturig, waardoor de noodzakelijke historische duiding dreigt ondergesneeuwd te geraken. Het resultaat is een wankel evenwicht tussen vulgariserende informatie en ernstig onderzoek …

Grote liefdes

Laat je de oorlogsgruwel liever verdwijnen door te focussen op sterke romances, ontstaan tijdens of gegroeid na 14-18, dan komt Frieda Joris aan die wens tegemoet, want in 'Grote liefdes in de Grote Oorlog' verzamelt ze er dertien. Stuk voor stuk waar gebeurd en samen een doorsnee van de samenleving, van de gewone soldaat tot de aristocratische bevelhebber. De getuigenissen leveren de rode draad waaraan de historische feiten opgehangen worden en door de opmaak van deze Grote liefdes heb je als lezer de indruk in het familiearchief te mogen snuisteren.

Joanna Van der Heyden
Joanna Van der Heyden werkte als presentator/producer voor Klara en voorlopers. Daar maakte ze o.m. bijdrages over cultuur- en politieke geschiedenis. Ze was de vrouwenstem van Histories.

['Vrouwen aan het front van Dorothy Lawrence tot Marie Curie' van Luc Corremans, Davidsfonds, 2014, 256 blz.]

['La vraie histoire des Femmes de 14-18' van Franck en Michèle Jouve, Editions Chronique-Mediatoon, 2013, 139 blz.]

['Grote liefdes in de Grote Oorlog' van Frieda Joris, Davidsfonds, 2014, 187 blz.]

[ De tentoonstelling 'Gender@war 1914-1918 : mannen en vrouwen in de Eerste Wereldoorlog' zal lopen van 7 september 2015 tot 10 januari 2016 in het BELvue museum in Brussel.]