De Groote Klassenoorlog - Jacques Pauwels

do 25/09/2014 - 10:41 *** De Eerste Wereldoorlog, compleet met aanloop en gevolgen, vanuit volbloed marxistisch perspectief, met de klassentegenstelling als inzet van het conflict: dat biedt deze turf.

de groote klassenoorlog jacques pauwels recensie joanna van der heyden

 

 

De Belgisch-Canadese historicus Jacques R. Pauwels gaat voor duidelijkheid. Het is het handelsmerk van zijn boeken die de voorbije jaren in sneltempo verschenen. Ook het massieve 'De Groote Klassenoorlog 1914-1918' laat er geen twijfel over bestaan : vergeet de democratisch gekleurde drijfveren voor het voeren van deze oorlog en accepteer de klassentegenstelling als inzet van het conflict. Alle oorlogvoerende landen ondergaan in de verschillende stadia van de strijd de lakmoesproef en altijd opnieuw worden de vertrouwde, zo graag door de media en vulgariserende publicaties vooropgestelde argumenten door de auteur onderuit gehaald.

Geschiedenis met de blik van Dali

Om de Eerste Wereldoorlog niet als een geïsoleerd treffen te behandelen, neemt Jacques Pauwels in een eerste deel uitgebreid de tijd om de verschillende negentiende-eeuwse sociale groepen en hun al dan niet geheime agenda's nauwkeurig te detecteren en bloot te leggen. Hij vraagt de lezer naar de oorlog te kijken vanuit de Dali-visie. Hij verwijst daarmee naar de kunst van Salvador Dali en de manier waarop de toeschouwer naar zijn werk moet kijken, "eventjes verplaatsen, een zekere afstand nemen en opnieuw focussen".

Paths of Glory

Eens die kaarten gelegd, de funderingen van het betoog, kan de Groote Oorlog in Dali- visie verteld worden. Poëzie, liedjes, literatuur en film verrijken en ondersteunen het verhaal. Zelden worden zoveel teksten met vertaling samengebracht.

'Paths of Glory' (gebaseerd op de gelijknamige roman van Humphrey Cobb) van Stanley Kubrick is o.m. vanwege de gelaagdheid Pauwels' uitverkoren prent waarnaar hij geregeld verwijst. Zowel de strategische beslissingen tijdens de loopgravenoorlog als de onderlinge relaties binnen het Franse leger laten nauwelijks iets over van het militaire heldendom. Integendeel. Een micro-omgeving verduidelijkt het macroprobleem van de klassenstrijd : de generaals tegenover de poilus die niet langer als slachtvee opgeofferd willen worden. Ongetwijfeld veelbetekenend is dat deze film uit 1957 pas in 1975 in Frankrijk werd vertoond, want te vernederend voor het Franse leger …

Oude en nieuwe elites

Daarmee ontkent de auteur niet dat het om een oorlog gaat tussen landen en bondgenootschappen maar schuift de vaak ondergesneeuwde, echte sociale realiteit als eerste oorzaak naar voor. Een lang verhaal waarin de oude adel en de nieuwe kapitalistische elites hun dreigend verlies aan politieke macht, geld en status door een oorlog trachten te stoppen en een territoriale groei trachten te realiseren. Soldaten in de loopgraven hebben toch wel wat anders te doen dan zich te engageren of in te zetten voor de revolutie ? Zeker wanneer de arbeiderspartijen en vakbonden, eerder dan zich te bekommeren om de verlangens van hun leden, meegaan in de oorlogslogica. Wanneer ook zij het nationalisme en het imperialisme omarmen blijft de kleine man vereenzaamd achter, overgeleverd aan verburgerlijkte leiders. Geslachtofferd aan het front, zijn alleen de soldaten van het andere kamp de ware bondgenoten. Ironisch genoeg zal na de oorlog blijken dat het verafschuwde democratisch proces niet werd stopgezet en doen de Europese elites meer toegevingen dan ze ooit verwacht hadden; ook in hun kolonies.

Jacques Pauwels neemt een grote aanloop tot zijn marxistische benadering van 14-18 en neemt ook de tijd om in het afsluitende derde deel uit te leggen waar 'De lange schaduw van de Groote Oorlog' valt op elke lezer van dit boek. Binnen de leidende klasse stelt men een belangrijke omkering vast, waarbij de adel plaats maakt voor de industriëlen. "Het werkvolk in West- en Centraal-Europa koos voor het pad van de geleidelijke democratisering, voor hervormingen binnen de gevestigde orde. En die gevestigde orde was voortaan niet meer deels feodaal, deels kapitalistisch, zoals dat nog in 1914 het geval geweest was, maar bijna 24-karaats kapitalistisch". Een situatie die voor Jacques Pauwels weinig goeds voorspelt.

Ceux d'en haut en ceux d'en bas

Het klassenconflict is een veelomvattend verschijnsel. Waarom wordt de onkreukbare uniformiteit van de arbeidersklasse (te) zelden in vraag gesteld ? Zijn 'gewone' soldaten die de nationalistische en militaire waarden van de elite aanhangen altijd gehersenspoeld ? Of werden ze, langzaam maar onomkeerbaar (het door de auteur graag gebruikte begrip) 'geïnitialiseerd', geherprogrammeerd ? Ook dat klinkt alsof ze zonder meer misleid werden.

Het overvloedig bibliografisch arsenaal, de indrukwekkende hoeveelheid materiaal en de met overtuiging verdedigde standpunten van de auteur leveren een imposante publicatie op. Deze confrontatie van de Eerste Wereldoorlog met een volgehouden marxistische visie heeft een meerwaarde voor wie een multifocale blik op die oorlog wil; vooral voor wie de oorlog wil ontdekken als de botsing tussen 'ceux d'en haut' en 'ceux d'en bas'. Of daar een dergelijke breedvoerige publicatie voor nodig is valt wel te betwijfelen. 

Joanna Van der Heyden
Joanna Van der Heyden werkte als presentator/producer voor Klara en voorlopers. Daar maakte ze o.m. bijdrages over cultuur- en politieke geschiedenis. Ze was de vrouwenstem van Histories.

[De Groote Klassenoorlog 1914-1918 van Jacques R. Pauwels is uitgegeven bij EPO, 2014, 669 blz.]