Lijden en sterven in de Grote Oorlog

vr 22/08/2014 - 11:51 ***** De Eerste Wereldoorlog was bijzonder bloederig. Twee aangrijpende boeken gaan expliciet over het lot van de miljoenen gewonden en doden, over sterke dokters en verpleegsters.

leo van bergen zacht en eervol emily mayhew gewond recensie joanna van der heyden

Gewond of gesneuveld

Wie belangstelling heeft voor de strategische keuzes, de politieke opties of de militaire hoogtepunten van de eerste Wereldoorlog kan niet klagen. Geregeld verschijnen er nieuwe publicaties of heruitgaven van waardevolle studies. Het dagelijks leven van de burgerbevolking kan, genietend van een nog altijd groeiende interesse voor sociale geschiedenis, evenzeer onderzoekers en lezers samenbrengen. Maar wat met het gewonde, zieke of verminkte leven op of net achter de gevechtslinies? Leo van Bergen en Emily Mayhew verbreden op een opmerkelijke manier, weg-van-de-heroïek, de inzichten op de dood van duizenden oorlogsslachtoffers, gesneuveld in de loopgraven of in het hospitaal. Hun onderzoeksmateriaal bevestigt uiteraard de gruwel waaraan de soldaten van het westelijk front blootstonden, maar vult aan met verhelderende inzichten in de (te) weinig bekende medische subcultuur.

"Kom op, oorlog is er nu eenmaal om te sterven. En of je nu doodgaat door een kogel of een ziekte, dat maakt niets uit..."

'Zacht en eervol' - Leo van Bergen

In 1999 verscheen 'Zacht en eervol' van Leo van Bergen en kreeg zowel van lezers als van recensenten een mooie beoordeling mee. Meer dan terecht om het nu opnieuw in een herziene versie uit te geven. Leo van Bergen ordent het overvloedig bestaande materiaal en verdeelt het in vijf hoofdstukken, gelabeld met heldere titels zoals 'Lichaam' of 'Geest'. Voor de auteur, zonder sensatiezucht en bijzonder gedetailleerd, de al te vaak verwoestende etappes in het leven van de frontsoldaat beschrijft, verplicht hij de lezer zich te verdiepen in de oorlogsvoering in het algemeen. Eens die basis gelegd begint hij aan een schokkend en verbijsterend relaas. Hij citeert volop uit persoonlijke documenten, literaire bronnen of zakelijke verslagen en stut ze met internationale wetenschappelijke studies.

"De dood was onpersoonlijk geworden, en de dood was afzichtelijk geworden. Ongeveer 50 procent van de doden was onherkenbaar verminkt."

Horror

De lijst aan verwondingen en ziekten lijkt eindeloos. Hier is geen plaats voor eufemistische of gepolijste omschrijvingen: de slachtoffers worden opgeblazen, aan stukken gereten, gekliefd... Het lijkt alsof je de granaataanslagen mee telt en de toch al gul uitgedeelde morfine nauwelijks genoeg vindt. Leo van Bergen koppelt geregeld terug naar de context waarbinnen de oorlogvoerende partijen opereren.

Zo schrijft hij over de psychische aandoeningen: "Gezonde angst verwerd via desinteresse tot obsessieve angst, en de kans daarop was door de vertechnologisering en depersonalisering van oorlogvoering groter dan tijdens verleden oorlogen. De kans op afreageren was immers veel kleiner dan tijdens gevechten van man tot man".

En wat te denken van gas? Een sluipmoordenaar, een vijand als een wolk, het symbool van 'dehumanisering van de oorlog' en door de Britten als 'onsportief' ervaren. Is het zo moeilijk om begrip te hebben voor de 'gelukkige' met een Blighty, de Heimatschuss of de bonne blessure? "De wond was ernstig genoeg om niet meer terug te hoeven, maar ook weer niet zo ernstig dat men verder gruwelijk verminkt door het leven moet".

"Bijna de helft van het totale aantal soldaten doorstond de oorlog niet of ongeschonden. Het zijn cijfers die bewijzen dat het hospitaal evenzeer onderdeel was van het alledaagse leven van de soldaat als het slagveld en de loopgraaf."

'Gewond' - Emily Mayhew

Brengt Leo van Bergen te veel informatie samen? Vast staat dat uit dit omvangrijke, allesomvattende 'Zacht en eervol' een meer encyclopedisch boek gedistilleerd kon worden of dat er geopteerd kon worden voor een publicatie met uitsluitend krachtige literaire getuigenissen.

En precies voor dat laatste koos historica en medewerkerster van het Imperial War Museum Emily Mayhew. Ze gaat in 'Gewond' praktisch te werk, zonder in te boeten aan de kwaliteit van de getuigenissen, noch aan de leesbaarheid ervan. De meeste van haar egodocumenten bleven ongepubliceerd. De auteur belooft en gelooft, door al deze stemmen samen te brengen, "de geschiedenis te reconstrueren van de gemeenschappelijke ervaring van honderdduizenden … een ervaring die losstond van rang of status : de verwonding van een soldaat en de strijd van medici om zijn leven te redden".

In deze medische biotoop zijn alle betrokken partijen terug te vinden: gewonden, verpleegsters, dragers, dokters of geestelijken. Dankzij de persoonlijke verhalen wordt het systeem van de eerste hulpverlening over de casualty clearing station naar de ambulancetreinen minder obscuur. Sterker nog, Emily Mayhew rapporteert hoe het medisch personeel zich efficiënt aanpast aan de tot dan toe onbekende letsels van granaten en kogels. Voor ongebreideld optimisme is er geen plaats, des te meer voor het woord deskundigheid. Hartverscheurend zijn de beschrijvingen van achtergelaten, dodelijk gewonde, eenzame soldaten.

Sterke, realistische vrouwen

Vrouwen krijgen een plaats achter de loopgraven. "Je had verpleegsters nodig met puf, vrouwen die van wanten wisten en die bovendien niet te conventioneel waren. Neem nu bijvoorbeeld de goed geordende, volledig gevulde voorraadkasten (…) die werden op de tweede dag al afgevoerd. In plaats daarvan verzamelden de verpleegsters alle emmers die ze konden vinden, vulden ze met een assortiment verbandmateriaal, morfine, scharen en doeken (...) Als ze de mannen naar de afdelingen begeleidden, konden de verpleegsters eenvoudig een emmer met essentiële benodigdheden meegraaien, zodat ze niet heen en weer hoefden te rennen naar de voorraadkasten en geen voorraadformulieren hoefden in te vullen." Makkelijk te begrijpen dat de chirurgen hun voorbeeld volgden …

Vrouwen werken niet alleen hard en toegewijd, maar ondermeer door de vertalingen van Erwin Mortier van de memoires van oorlogsverpleegsters Ellen La Motte, Enid Bagnold en Mary Borden, weten we hoe scherp hun observatietalent is en vooral hoe confronterend realistisch hun visie op de oorlog kan zijn. Bij hen is er geen plaats voor valse romantiek of lichtzinnig uitgeroepen heldendom. In 'Gewond' wordt dat nog maar eens bevestigd. "Het waren de verpleegsters die een man bij de hand namen en hem naar de spiegel leidden om voor het eerst zijn lege pyjamamouw te zien, netjes opgevouwen en vastgespeld op de plaats waar zijn arm was afgezet... Mannen huilden in hun armen tot de frontjes van hun schorten nat waren. En terwijl de man huilde, keken de verpleegsters discreet om zich heen op de afdeling om te zien wat er nog meer moest gebeuren". Emily Mayhew portretteert verstandige, integere en solidaire vrouwen zoals de karaktervolle Sarah MacNaughtan of de snel lerende Claire Tisdall.

"Ik weet dan ook bij voorbaat er niet in te zijn geslaagd zelfs maar een deel van de verschrikkingen echt te laten zien," besluit Leo van Bergen. Toch is wat hij beschrijft veel meer dan pakkend en ook Emily Mayhew kan diep tot de lezer doordringen. Ze vertelt hoe het alle teruggekeerden vergaan is: "veel verloren zielen, nog slechts een schaduw van hun oude zelf, niet in staat om uit te leggen wat ze hadden doorgemaakt aan een familie die het nooit zou begrijpen". Geen lezer die daaraan twijfelt.

Registers, noten en bronvermeldingen zijn een noodzakelijke maar geregeld weinig boeiende aanvulling. Niet zo in 'Gewond': hier worden ze vervolledigd met verwijzingen naar voorbeelden van kunst of poëzie. Een betekenisvolle artistieke erfenis voor de overlevenden ...

Joanna Van der Heyden
Joanna Van der Heyden werkte als presentator/producer voor Klara en voorlopers. Daar maakte ze o.m. bijdrages over cultuur- en politieke geschiedenis. Ze was de vrouwenstem van Histories.

[Zacht en eervol. Lijden en sterven in de Grote Oorlog 1914-1918 van Leo Van Bergen is uitgegeven bij  Manteau, herziene editie 2014, 591 blz.

Gewond. Van het slagveld naar het militair hospitaal van Emily Mayhew is uitgegeven door De Bezige Bij, 2014, 351 blz.]