1914. Het trauma van Europa - Max Hastings

do 24/04/2014 - 08:15 **** Hastings duikt diep in de details van de eerste oorlogsmaanden, veegt niet alleen Duitsland, maar alle strijdende landen de mantel uit, en heeft ook oog voor de burgers in het verhaal.

max hastings 1914 het trauma van europa eerste wereldoorlog WO I recensie joanna van der heyden

'Duitsland heeft het gedaan'

 

Britse militaire historici doen het erg goed. Ze bereiken een groot publiek en krijgen met hun publicaties respect én een bijna onkreukbare reputatie: Anthony Beevor, John Keegan of Max Hastings… Deze laatste verdedigt in zijn recente omvangrijke boek enkele standpunten, die de voorbije jaren toch wel onder druk stonden of op z'n minst in vraag werden gesteld. De Duitsers waren verantwoordelijk voor dit wereldconflict: voor Hastings bestaat er geen twijfel over de machtshonger en de arrogantie van de op oorlog beluste Duitsers. Dat betekent niet dat de auteur altijd even zacht oordeelt over de Britse strijdkrachten. Soms word je verrast door zijn plaatsvervangende schaamte bij de beslissingen van de legerleiding of de politici.

Vanuit deze zekerheid schrijft de auteur zijn indrukwekkend – laat daar geen twijfel over bestaan – vaak adembenemend verslag over de eerste maanden van de Eerste Wereldoorlog. En dan is er nog de humor, vaak 'tongue-in-cheek' waarvoor hij in de meest gruwelijke omstandigheden toch nog plaats gevonden heeft. Ook dat is Brits.

Genadeloze analyse

De auteur focust op het jaar 1914 en bedient ongetwijfeld de lezer die een accuraat verslag wenst van de aanvallen, manoeuvres, legerbewegingen en beslissingen van hogere officieren. Max Hastings is genadeloos in zijn oordeel over de topmilitairen van alle strijdende partijen en hun tactische beslissingen. Het hardnekkig vertrouwen van de Engelsen en de Fransen in de Russen, de waanzin van de Duitse strategie, de gammele planning van de Britten ... De manier waarop Hastings, bij wijze van voorbeeld, de 'piratenpolitiek' en de Roll-Roycerit door Antwerpen beschrijft van de minister van marine, Winston Churchill is lachwekkend én vernietigend. Zijn gedrag wordt door Hastings bestempeld als "een schokkende dwaasheid van een minister die zijn bevoegdheden misbruikte en verraad pleegde aan zijn verantwoordelijkheden". Beangstigend omdat de leiders van toen – op wapens en tactiek na – niet zo anders kunnen geweest zijn als die van vandaag. Besluiteloos, angstig, onwetend ...

Niet elke lezer is even gebrand op deze militaire analyses. Met een overvloedig gedocumenteerd beeld van wat de oorlog voor iedere tijdgenoot kan of moet betekend hebben, komt Hastings ruimschoots tegemoet aan de 'civiele invalshoek' van de Eerste Wereldoorlog. De getuigenissen, brieven en ego-documenten uit alle oorlogvoerende landen, krijgen een zorgvuldige lezing. Vanuit welk standpunt 'het trauma van Europa' ook ontraadseld wordt -dat van staatslieden of van schoolmeisjes- elke ontboezeming is waardevol om het groot publiek te informeren en het een scherper beeld mee te geven.

Weinig informatie

Na een gedetailleerd overzicht van de ontwikkelingen die, na de aanval in Sarajevo op 28 juni 1914, tot het conflict geleid hebben brengt Max Hastings zich in stelling voor de oorlog. Hij is er klaar voor én goed voorbereid. De oorlog – lang zou hij zogezegd niet duren – wordt 'gereconstrueerd' in een grote opzwepende vertelling.

De gevechten en etappes aan het westelijk front denkt de geïnteresseerde lezer te kennen. Toch bouwt Max Hastings met z'n verslag van die eerste weken aan een steviger basis bij de lezer. De auteur vult, met eenzelfde ernst, het beeld aan van de slagvelden waarmee we heel wat minder vertrouwd zijn: Galicië, Tannenberg, de Royal Navy tegenover de Hochseeflotte. Geen detail lijkt je te ontsnappen en daarom is het ontnuchterend te lezen hoe groot het tekort was aan correcte informatie (de militairen en staatslieden met dichtgesnoerde mond) zowel aan het front als bij de burgerbevolking. Deze desinformatie zorgt voor een alsmaar groeiende kloof tussen de reële en de vermeende situatie, en maakt het onmogelijk om na weken van oorlogvoeren de grootte van de catastrofe in te schatten. "De gevoeligste operationele informatie ging zonder blikken of blozen bij adellijke gastvrouwen over tafel en vond dan dikwijls zijn weg naar neutrale landen en vervolgens naar de vijand". Zou het vandaag anders gaan?

Waarom duurde de oorlog zo lang?

Met de kerstdagen van 1914 zit Max Hastings' uitdagende taak erop. "Veel mensen aan beide zijden lieten de remmingen en ridderlijke scrupules varen waarmee ze vijf maanden geleden de wapens hadden opgenomen," portretteert Hastings de militairen. Over de burgers van alle oorlogvoerende naties is hij nauwelijks zachter. Ze "leerden leven met een nieuwe, mistroostige en beperkende normaliteit".

En dan duurt de oorlog – weten we – nog jaren. Alle regeringen hebben genoeg van de slachtpartijen. Waarom gaan ze dan door? De auteur wijdt er interessante pagina's aan: over doorvechten om voldoende winst te boeken om de offers van 1914 te rechtvaardigen, over de vernedering van de natie, over het gebrek om het persoonlijk falen te erkennen, over de patstelling die slechts in 1917 door de deelname van de VS kon doorbroken worden. Niet alleen is hij daardoor scherp voor de strijdende partijen. Neen, hij wijst ook de comfortabel zittende -pacifistische-lezer van vandaag terecht omdat die voorbijgaat aan de praktische én de ethische obstakels van toen.

Joanna Van der Heyden
Joanna Van der Heyden werkte als presentator/producer voor Klara en voorlopers. Daar maakte ze o.m. bijdrages over cultuur- en politieke geschiedenis. Ze was de vrouwenstem van Histories.

[1914. Het trauma van Europa van Max Hastings is uitgegeven bij De Bezige Bij, 780 p]