Wie het paradijs verdragen kan - Pam Emmerik

do 03/04/2014 - 10:43 **** Een intense vertelling in een woeste taal over waarheid en leugen, over kunst en over de liefde.

pam emmerik wie het paradijs verdragen kan recensie johan de haes

Vallen en opstaan

 

Schrijfster en beeldend kunstenares Pam Emmerik (°1964) belandde in 2004 op de shortlist van de AKO Literatuurprijs met 'Het wonder werkt'. Het boek was een stimulerende mix van beschouwingen over kunst, autobiografie, foto’s en een heuse graphic novel. Voor dit originele en verfrissende proza kreeg zij later nog de Jan Greshoff-prijs. Op een vervolg, in de vorm van een stevige roman, moest de lezer tien jaar wachten. Het verhaal is ondertussen bekend. In 2006 maakte Pam Emmerik een lelijke val tijdens een slaapwandeling, waarna zij ten gevolge van een hersenbloeding één maand lang in een coma heeft gelegen. Haar roman stond in de steigers en vroeg nog juist om een slot en de afwerking. Tijdens de lange revalidatie overleed haar echtgenoot, aan wie het boek is opgedragen. En nu is ‘Wie het paradijs verdragen kan’ eindelijk klaar en van de pers, en kreeg het onderdak bij een nieuwe uitgever.

Een gelogen verleden

‘Wie het paradijs verdragen kan’ (gaat naar Mallorca, schreef Gertrude Stein) telt twee vertellers: een vader en zijn dochter. Vader Max is een Amsterdamse antiquair van joodse afkomst, met een oorlogsverleden. Nog in 1940 trok hij met een privé-vaartuig en samen met zijn ouders, zijn broer en een meisje dat later zijn vrouw zou worden, van Nice naar Mallorca. Daar kwamen zij in relatieve rust en genietend van een bescheiden dolce vita de rest van de oorlog door. Dat is tenminste wat Max aan zijn dochter vertelt. Lara is een befaamde kunstfotografe (getekend naar Nan Goldin) en filmmaakster die een documentaire over haar vader heeft gemaakt. Niet lang daarna werd Lara door critici ontmaskerd. Haar vader had dit zonnige verhaal verzonnen. In werkelijkheid heeft hij met zijn familie de oorlog uitgeziekt op het zolderkamertje van een Hollandse boerderij. Dochter Lara wist dat hij loog maar zweeg en krijgt nu tot haar woede de verwijten over zich heen. Haar reputatie in de filmwereld is gekelderd. Haar rest nog de fotografie waarmee dit vrijgevochten en vechtlustige meisje schandaal schopt en een grote reputatie verwerft.

Vaderliefde

Waarom heeft vader Max gelogen? Lara blijft zich de vraag stellen als zij verzorgd wordt in het ziekenhuis van Palma de Mallorca. Tijdens een dronken bezoek aan een louche striptent sloegen ongure mannen haar in elkaar. Ze lieten haar voor dood achter. Haar weinig discrete en hardnekkige gebruik van een fototoestel werd er niet op prijs gesteld. Lara is een onrustige, door haar vak bezeten fotografe die uitdagingen en risico’s niet uit de weg gaat. Zo had ze het vertikt om haar gewelddadige en drugverslaafde Spaanse minnaar te verlaten. Totdat vader Max hem met grote sommen en buiten medeweten van Lara naar Zuid-Amerika lokte. Nu bevindt Max zich bij het ziekbed van zijn zwaar toegetakelde dochter, die zijn bezoek niet op prijs stelt. Afwisselend komen vader en dochter aan het woord.

Hoeveel werkelijkheid kan een mens verdragen?

Max had zijn verblijf op een Hollandse zolder verzwegen omdat hij zich schuldig voelde aan de zelfmoord van zijn ouders. Jonathan en Mattie waren dus Lara’s echte grootouders niet. Erger nog, tijdens de onderduiking verwekte Max een kind bij de jonge vrouw die later Lara’s moeder zou worden. Toen de boreling een longontsteking opliep, weigerde de boer, bang voor Duitse represailles, om er een dokter bij te halen. Het kind overleed. De drang tot fabuleren was bij Max een tweede natuur geworden. Het vers van T.S. Eliot indachtig (“human kind /cannot bear very much reality”) gebruikte hij zijn verbeelding als een wapen tegen de schuld om het eigen falen en tegen de eigen machteloosheid. “Het (over-) leven is mijn enige heldendaad” bekent hij. Zijn machteloze en verstikkende liefde voor Lara (“mijn gouden ei”), het laatkomertje dat alles moest goedmaken, botste op het temperament van Lara zelf, die met haar fotografisch oog het menselijke leed wil aanklagen maar ook veel van de vader in zichzelf herkent.

Liefde en vrijheid

De knappe Lara (“een driftkop vermomd als een engel”) is in 1968 geboren en voelt zich “min achtentwintig” als het oorlogsverhaal van haar familie in 1940 begint. Haar verleden ziet zij als een intieme erfenis en een drukkende ballast. Haar volstrekte rechtvaardigheidsgevoel en meeleven met al het menselijke en dierlijke leed botsen met de afstandelijkheid tegenover haar familie. Die “kilheid” heeft ze tegelijk met haar artistieke temperament ontdekt (“Op datzelfde moment werd mijn kunstenaarschap geboren”). Liefde, vrijheid en kunstenaarschap zijn niet makkelijk te verzoenen. Met haar rauwe stem zegt Lara het zo: “Want kunst is een vak voor verraders en strontvliegen. Kunst maken, goede kunst, draait grotendeels om observeren en stront verteren. (…) Je begluurt hun gedragingen duizendogig om daar vervolgens je fantasie mee te kunnen bemesten en er tenslotte in je werk goede stinksier mee te maken.”

De pijn en de kracht van de liefde

De kracht van Pam Emmerik schuilt in haar woeste, zelfs baldadige taal, die hilarisch en kwaad kan zijn, agressieve nuchterheid aan kinderlijke verbeelding koppelt, woede afwisselt met gekke beeldspraak die soms met de schrijfster op de loop gaat. In deze omvangrijke roman staat er soms geen maat op en dan wijkt de spanning in retorische herhaling of een occasionele flauwigheid. Maar dat zijn kleine slippertjes in een behoorlijk intense vertelling. Verhalen van agressie (zoals het sadistische ophangen van jacht- en racehonden, een Spaanse plaag) gaat zij met agressieve maar speelse wapens te lijf. “Je kan je wapenen tegen ellende met kunst”, zei Pam Emmerik in een interview. Het gaat in ‘Wie het paradijs verdragen kan’ over jodendom en geschiedenis, over leven met het barre verleden, over waarheid en fictie, over kunstenaarschap en het andere leven, en uiteindelijk over de pijn en de kracht van de liefde.

Johan De Haes
Johan De Haes volgde jarenlang als interviewer en recensent de Engels- en Nederlandstalige literatuur voor Radio 1 en Klara, en nu voor Cobra.be.

[Wie het paradijs verdragen kan van Pam Emmerik is uitgegeven bij Prometheus, 350 p]