Sylvia Plath vijftig jaar dood

zo 10/02/2013 - 15:32 Audio update: ma 11/02/2013 - 09:32 Toen een docente aan haar studenten vroeg wat ze van Sylvia Plath wisten, kreeg ze steeds weer wat over haar zelfdoding en haar huwelijk met de dichter Ted Hughes te horen, “alsof beide op een geheimzinnige en half verzwegen manier met elkaar verband hielden.”

Saskia de Coster over Sylvia Plath

11/02/2013Audio update 09:32

Saskia de Coster over Sylvia Plath

11/02/2013Audio update 09:32

vandaag - Schrijfster Plath overleed een halve eeuw geleden, ze pleegde zelfmoord. Saskia de Coster eert haar in Joos op Radio 1.

Literaire iconen

Zoals Keats bij zijn vroege teringdood en de liefde voor Fanny Brawn hoort, Shelley bij de zelfgekozen verdrinkingsdood van zijn vrouw en de accidentele van zichzelf, en Byron altijd Childe Harold zal blijven, de Grieks vrijheidsstrijder en de fatale minnaar van schone vrouwen (en van later ontdekte schandknapen), zo zullen Sylvia en Ted, samen met hun gedichten, verenigd blijven in een literair sprookjeshuwelijk dat in ontrouw, zelfmoord en verdachtmakingen is gestrand.

Het monster Hughes

 

Sylvia Plath vergaste zichzelf op 11 februari, midden in de harde winter van 1963. Het gebeurde in het huis waar zij na de breuk met Ted samen met haar twee kinderen was ingetrokken en waar de bewonderde dichter William Butler Yeats nog had gewoond. Ted Hughes, die haar kort voordien voor een andere vrouw had verlaten, werd voor de radicaalste feministen al snel het toonbeeld van de “male chauvinist pig” die zijn muze (en haar talent) had versmacht. Dat de tweede vrouw van Hughes en zijn zoon met Sylvia ook al zelfmoord pleegden, en dat hij enkele dagboeken zoek maakte of vernietigde, maakte hem al helemaal tot een rancuneus vervalser en levensgevaarlijk monster. Ted Hughes zweeg zo niet wijselijk dan toch machteloos. Tegen een mythe is het moeilijk vechten. Zijn antwoord stond in zijn ’Birthday Letters’, een opmerkelijke reeks gedichten die hij jaren later vrijgaf, toen hij al stervende was.

De dode “Daddy”

Sylvia Plath werd in 1932 in Boston, Massachusetts geboren. Haar vader was een professor in de biologie, die met zijn familie brak toen hij Darwin boven Luther verkoos. Zijn vrouw, de moeder van Sylvia, was een oud-leerlinge en meer dan twintig jaar jonger. Sylvia was amper acht jaar oud toen haar hypochondrische vader plotseling overleed. Deze eerste acht jaren van haar leven zou zij als een paradijselijke tijd vergulden en blijven koesteren. Met haar moeder, die alles deed om dapper de eindjes aan elkaar te knopen en haar intelligente dochter te laten studeren, leefde zij aanvankelijk op zeer vertrouwelijke voet. Maar de vertrouwelijkheid werd alsmaar bedreigender.

Het meisje met de twee gezichten

Andrew Wilson reconstrueerde in ‘Mad Girl’s Love song. Sylvia Plath and the Years Before Ted’ (2013) de jeugdjaren van de toekomstige dichteres. Hij wijst op de groeiende tweespalt tussen het beeld van het briljante, opgewekte, sociale en geestige meisje (“Ik moet blij en opbouwend zijn, ik moet leren winkelen en koken”) en de donkere, opstandige en obsessionele kanten, die in haar talrijke dagboeken en steeds vaker in haar gedichten aan de oppervlakte kwamen. Sylvia was een grote, knappe, slanke, blonde vrouw. De latere kleurfoto’s, waarop ze lachend en in een witte bikini op een zonnig strand poseert, stralen hedonistisch geluk uit. Maar Sylvia Plath worstelt met haar seksualiteit. Ze is ambitieus en wil voortdurend schitteren als studente en als schrijfster voor jeugd- en damesbladen. Het lukt haar ook aardig. Jongens vrezen haar talent om hun korte avonturen bijna onmiddellijk en zeer herkenbaar in verhalen te verwerken. Maar haar ambities en haar volharding vinden een schaduwzijde in plots opduikende vlagen van jaloezie. Geldgebrek en ook twijfel over haar sociale status maken haar onzeker.

Depressief en verliefd

Deze adolescente en depressieve angsten zijn geen voorbijgaand verschijnsel bij Sylvia Plath. Zij ervaart zichzelf als van op een afstand. Haar gevoelens zitten gevangen onder een glazen stolp. Doodsgedachten kwellen haar. In 1953 is ze twintig jaar oud en doet ze een eerste zelfmoordpoging (kennissen beweren dat het er meer waren). Die periode beschrijft zij in ’The Bell Jar’ (De Glazen Stolp), haar enige roman. Het boek is kort voor haar overlijden, onder een pseudoniem verschenen en werd nauwelijks opgemerkt. Het kreeg pas na haar dood klassieke status. Sylvia Plath gaat in therapie en krijgt medicatie en electro-shocks. Haar studie blijft briljant en zij mag in Engeland studeren. In Cambridge maakte ze kennis met de jonge dichter Ted Hughes (1930-1998), van wie ze enkele gedichten in een tijdschrift had gelezen. Hughes is een rijzende ster in de Britse letteren en beantwoordt aan haar voorkeur voor grote en atletische mannen. Zijn viriele uitstraling en “dierlijke” gedichten spreken haar aan.

De Ariel gedichten

Ted Hughes en Sylvia Plath trouwen in 1956, verhuizen naar Amerika en keren terug naar Londen. Ze krijgt een dochter en een zoon. Er is ook een miskraam. In 1960 is er een eerste bundel: “The Colossus”. De wederzijdse bewondering is reëel. Maar de depressies zijn niet verdwenen. Na haar dood stelt Hughes de bundel “Ariel” samen. In deze gedichten, grotendeels na de scheiding in de herfst van 1962 geschreven, heeft ze haar stem gevonden. Kort nadien gaan ze uit elkaar. De gedichten in Ariel zijn rauw, laconiek en beeldrijk, wanhopig, soms agressief, soms afstandelijk en ironisch en altijd intens en vol mysterieuze symboliek. Deze veertig gedichten hebben haar beroemd gemaakt. De dichter Robert Lowell, bevriend en van grote invloed op Plath met zijn confessionele lyriek, schreef in de inleiding: “Alles in deze gedichten is persoonlijk en belijdend”. Philip Larkin (geen vriend van Hughes) wees op “de nooit geziene, volgehouden en hooggestemde extase” van deze in snel tempo vervaardigde gedichten. Een criticus wees er op dat autobiografisch verklarende voetnoten de soms duistere verzen afdoende zouden kunnen verklaren. Anderen vonden dat haar reputatie als dichter juist te lijden had van een al te strikte autobiografische uitleg, al zorgde die lectuur aanvankelijk wel voor het grote succes ervan.

Twee beroemde gedichten

Tot de beroemdste gedichten van Sylvia Plath behoren “Lady Lazarus” en “Daddy”. In ‘Lady Lazarus’ bespeelt zij het geliefde thema van de wederopstanding na de dood, met als profetische regels “En ik een lachende vrouw./ Ik ben pas dertig./En ik heb als een kat negen levens./ Dit was nummer drie, / Wat een rotzooi/ Te vernietigen om de tien jaar”. En het vaak aangehaalde “Doodgaan/ is als een kunst, zoals alles,/ Ik kan het meesterlijk.” Nog controversiëler is het gedicht ‘Daddy’, waarin de geadoreerde vader uit de paradijselijke jeugd in een duivel verandert (‘geen spleet in je hoef maar een kloof in je kin’). Haar vader was van Duitse, haar moeder van Oostenrijkse afkomst. In een groteske bezwering wordt hij met nazisymbolen getooid. De woede om het verlies is reëel, maar de “pappy” in het gedicht (“Ik maakte een pop,/ Een man in het zwart , met een Meinkampfsmoel”) is uiteraard haar echte vader niet. Hij krijgt in haar krachtige neurotische verbeelding en ingebed in een opzwepend woedend ritme de trekken van wat zij na de breuk met Ted Hughes meer dan ooit als de bedreigingen van het mannelijke ervaarde.

(De vertalingen uit het werk van Plath zijn van Anneke Brassinga en komen uit Ariel, Uitgeverij De Bezige Bij, 1983)

Johan De Haes