Dieren en farao's

ma 12/01/2015 - 14:07 In de Egyptische kunst zijn dieren alomtegenwoordig. Louvre Lens toont honderden schatten, van enorme sfinksen tot miniatuurcobra's.

dieren en farao's louvre lens egypte

Rijke fauna

Dieren waren ontzettend belangrijk in het oude Egypte. Het is tekenend dat 20% van de hiëroglyfen dieren voorstellen. Een leuk wist-je-datje: de dieren in een hiëroglyfentekst kijken altijd naar het begin van de tekst. 

De biotoop was wel volledig anders dan het uitgedroogde Egypte van nu. Jaarlijks overstroomde de Nijl. De oevers waren moerassen, uitzonderlijk rijk aan insecten en vogels. Er was savanne met leeuwen en andere dieren die nu verbannen zijn naar reservaten in zuidelijk Afrika.Geen wonder dus dat de oude Egyptenaren die weelderige fauna graag en veelvuldig afbeeldden.

Echte en kunstdieren

Het is een misverstand dat de Egyptenaren "wilde dieren aanbaden". Ze kozen zorgvuldig dierlijke vormen omwille van een religieuze, politieke, symbolische betekenis. 

Maar het begon met goed kijken. Uit de poses en de fijne details valt op te maken dat de  kunstenaars meesters waren in observatie. In Louvre Lens zie je een een beeld van een kat "die op springen staat", en een liggende leeuw waarvan je de wervels in zijn sierlijk gebogen ruggengraat kunt tellen. De expo begint met opgezette dieren in de Nijldelta en corresponderende artefacten. Die leuke confrontatie valt in het voordeel van de kunst uit. Wondermooi, die houten kam met een knielende antilope.

  • © Musée du Louvre, Dist. RMN-Grand Palais / Chris- tian Decamps
  • © Musée du Louvre, Dist. RMN-Grand Palais / Christian Decamps
  • © Musée du Louvre, Dist. RMN-Grand Palais / Christian Decamps

Jagen, opeten, gebruiken

Dieren waren in de eerste plaats nuttig: ossen om lasten te trekken, paarden om ten strijde te trekken, kippen om te slachten. De praktische omgang met de dieren valt af te lezen in de vele graftekeningen en bas-reliëfs, die het dagelijks leven weerspiegelden (hier onder: een vogelvangst met netten). En in archeologische vondsten als een sandaal van drie laagjes leder. Een type dat je meer dan 3000 jaar later nog altijd ziet aan zee.

© Musée du Louvre, Dist. RMN-Grand Palais / Georges Poncet

Vereren

© Musée du Louvre, Dist. RMN-Grand Palais / Christian Decamps

 

Uiteraard hadden mestkevers, honden, katten, valken ook een spirituele betekenis. Een zorgvuldig stappende ibis was de god van de wijsheid. In Lens zie je een sierlijk ibisbeeld, een speciale sarcofaag en een gemummificeerde, voorzichtig in elkaar geplooide vogel.

Ze mummificeerden àlles, tot spitsmuizen toe. Aandoenlijk is een vis in windsels, nauwkeurig toegeknoopt. En er is een volledige vitrine katten, in alle stadia van inpakken. Het waren de Egyptenaren die de felix vulgaris adoreerden en domesticeerden.

Transformatie

Waar we het oude Egypte vooral mee associëren, is met de half- mens-half-dierfiguren, denk aan de sfinks: mensenhoofd op leeuwenlijf. Die transformatie wordt veelvuldig geïllustreerd in Lens, met als meest extravagante voorbeeld een godinnetje met een schorpioenenstaart, als een soort van horror-zeemeermin.

Piepklein en reuzengroot

 

Erg mooi is een wand vol piepkleine dierengeluksbrengers. Een vis bezorgde de drager welvaart, een cobra zorgde voor bescherming. En van klein naar groot: de tentoonstelling besluit met de dieren die de farao's met macht moesten bekleden: leeuwen, valken, stieren en een meterslange cobra. In maxiformaat. Een poot van een sfinks zo groot als een salontafel. Of vier bavianen die ooit aan de basis van de obelisk op de Place de la Concorde in Parijs hadden moeten staan, maar met hun grote geslachtsdelen naar het Louvre werden 'verbannen'.

Opvallend zijn de gestileerde dierenvormen die heel modern aandoen. Niet toevallig vond de art déco inspiratie in het oude Egypte.

Modern

Deze tentoonstelling is tegelijk adembenemend en aandoenlijk. Voer voor ouders en kinderen. En het is een verademing om al die antieke schatten uit de kelders van het Louvre in een frisse, thematisch heldere opstelling te zien in dat zilveren gebouw in Lens, met op de achtergrond de terrils van de gesloten steenkoolmijnen. Heel oud, oud en nieuw in één oogopslag.

Kristien Bonneure
Kristien Bonneure is Cobra.be-redacteur en voormalig VRT-radiojournalist, blogt voor deredactie.be en volgt vooral non-fictie. Ze is de auteur van 'Stil leven. Een stem voor rust en ruimte in drukke tijden' (Lannoo, 2014)

[Des animaux et des pharaons. Louvre Lens, nog tot 9 maart 2015]