Heilige plaatsen, heilige boeken

vod
wo 17/09/2014 - 09:37 Antwerpen verwelkomt een indrukwekkende dubbeltentoonstelling over het katholieke, het joodse en het islamitische geloof. Hun verhaal met veel gelijkenissen wordt verteld aan de hand van pelgrimages en heilige boeken.

heilige plaatsen heilige boeken MAS erfgoedbibliotheek herndrik conscience christendom islam jodendom

Kinderen over hun Heilige Boeken

Karrewiet Plus praatte met kinderen over hun band met Bijbel, Tenach en Koran, nav de tentoonstelling 'Heilige Boeken' in Antwerpen. Uitzending maandag 15/9/14.

Antwerpen is allerminst een toevallige plek voor deze culturele religieuze ontmoeting. Zoals de Franse filosoof Michel Foucault zei: Een stad is een palimpsest, een voortdurend hergebruikt stuk perkament, een plek met vele lagen. In Antwerpen zijn er op dit moment 71 rooms-katholieke kerken, zes protestantse, vijf orthodoxe, 48 moskeeën, 32 synagogen, en tal van gebedshuizen van andere religies. “Het is uitdrukkelijk de bedoeling om de religieuze gemeenschappen nader bij elkaar te brengen door hun gemeenschappelijk verleden te tonen,” zegt schepen van cultuur Heylen. Hij roept de bezoekers op om “stil te worden” van de getoonde cultuurschatten, “want alleen door stilte is echte dialoog mogelijk tussen culturen en religies”.

Pelgrims

In het MAS staat alles in het teken van pelgrimstochten. Als bezoeker word je bij aanvang in een contemplatieve sfeer gedompeld door filmbeelden van pelgrims en sfeervolle muziek van Eric Sleichim (Bl!ndman). Het drieluik ‘De Kaarskensprocessie van Scherpenheuvel’ van Frans Van Leemputten geeft meteen de drieledige structuur van de tentoonstelling weer: het vertrek en de reis, het verblijf in het pelgrimsoord of heiligdom, en daarna de terugkeer.

Wondermooi is de Madonna van Loreto van Michelangelo di Meresi da Caravaggio, heel uitzonderlijk vanuit Rome overgebracht naar Antwerpen, waar het monumentale werk sober en ontdaan van zijn lijst te bewonderen is. Een arme, oude vrouw en een jongere reiziger knielen met hun vuile, gezwollen voeten voor de Madonna met kind en ervaren iets wat veel pelgrims beleven: de extase na de uitputting, het eindpunt van een fysieke en spirituele zware tocht.

Uit de joodse traditie komt ‘Jérusalem’ van Marc Chagall, een doek uit 1932, dat de Klaagmuur in Jeruzalem toont, toen die nog aan een pittoresk smal straatje lag. Jerusalem vormt de kern van deze tentoonstelling, het is dan ook een heilige (en daarom fel bevochten) stad voor de drie religies.
 

Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen © Lukas - Art in Flanders vzw, foto Hugo Maertens

De islamitische pièce de résistance is een gouden slot en sleutel van de Ka’ba, de zwarte kubus in Mekka, waar de hadj-gangers zeven keer omheen lopen. De sleutels worden bewaard in het Topkapi-paleis in Istanbul. Het heeft veel internationale diplomatie gevergd om deze stukken in Antwerpen te krijgen.

Sint Jacobsschelpen

Maar er zijn ook veel ‘gewonere’ voorwerpen die pelgrimstochten, in alle drie de religies van het Boek, illustreren. Relikwieën (de drie wijsvingers van de Drie Koningen!), gebedssnoeren, wandelstaffen, amuletten, bijzondere kleding, rituele voorwerpen. Een versleten lederen cape met Sint Jacobschelpen, uiteraard gedragen door een reiziger naar Compostella.

“Air from the Holy Land”

Nog een gelijkenis tussen de drie religies is dat pelgrims na de intense ervaring van reis en verblijf ook iets tastbaars naar huis willen meenemen. Soms is dat een certificaat of een bewijs, soms een flesje heilig water of zelfs een blikje ‘Air from the Holy Land’. Aandoenlijk is trouwens de hedendaagse annex aan de tentoonstelling, waarbij Antwerpenaars is gevraagd om hun eigen pelgrimssouvenirs uit te lenen. Het resultaat is een kast, letterlijk een santenkraam, vol kitscherige bric-à-brac.

 

Zowel in het MAS als in de Erfgoedbibliotheek zijn er ook gefilmde, doorleefde getuigenissen te zien van gelovigen. 

Dode Zeerollen

In de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience is er de tweede tentoonstelling, ‘Heilige boeken’. Eigenlijk moet je die het eerst bekijken, want de drie monotheïstische religies zijn gestoeld op het boek: de Bijbel, de Tenach (het joodse Oude Testament) en de Koran, waarin God zich heeft geopenbaard aan de mens.

De sfeer in de stemmige, halfduistere Nottebohmzaal is die van een schatkamer. Een stukje van de beroemde Dode Zeerollen werd voor onze ogen in een vitrine gelegd. Psalmen van 1900 jaar oud, in oud Hebreeuws geschreven. Daarnaast ligt een Koranfragment uit de 7de eeuw, vlak na het ontstaan van de islam dus. Dat doet je naar adem happen.

Voorts zijn er prachtig verlichte manuscripten te zien, waaronder de beroemde Bijbel van Anjou of een wonderlijk gekalligrafeerde Koran uit de 14de eeuw. De eerste gedrukte Bijbel van Gutenberg, de beroemde polyglotte Bijbel van Plantin. Maar ook een lutheraanse Bijbel van Jacob van Liesvelt, met daarnaast de katholieke index van verboden boeken, waarop … van Liesvelt stond. De arme man werd onthoofd. Heel bijzonder is ook de mysterieuze joodse Thorarol die in de jaren ‘50 werd binnengebracht in de bibliotheek, en nooit meer werd opgehaald.

© KU Leuven, Maurits Sabbebibliotheek, foto Bruno Vandermeulen

Een op de drie wereldburgers is christen, jood of moslim. De dubbeltentoonstelling in het MAS en de Erfgoedbibliotheek laat zien hoeveel die drie godsdiensten van het Boek gemeen hebben. Even vergeet je al het bloed, dat werd en nog steeds wordt vergoten bij religieuze conflicten. Van de kruistochten (pelgrimages van het gewelddadige soort) over de Jodenvervolging tot IS...

Kristien Bonneure
Kristien Bonneure is Cobra.be-redacteur en voormalig VRT-radiojournalist, blogt voor deredactie.be en volgt vooral non-fictie. Ze is de auteur van 'Stil leven. Een stem voor rust en ruimte in drukke tijden' (Lannoo, 2014)

[Heilige plaatsen van 19 september 2014 tot 18 januari 2015 in het MAS in Antwerpen]

[Heilige boeken van 19 september 2014 tot 21 december 2014 in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience in Antwerpen]

Zeer uitgebreid randprogramma

De opening van de tentoonstelling op 19 september gaat gepaard met een gratis concert van BL!NDMAN, het muzikale ensemble rond huiscomponist Eric Sleichim. Het op maat gemaakte muziekprogramma 'Hybrid' laveert tussen contemplatie en extase. Vier musici, vier culturen, drie religies. Een zangeres (Reut Rivka), een Qanun-speler (Osama Abdulrasol) en een percussionist (Etienne Plumer) vormen rond Eric Sleichim (saxofoon en electronics) een uniek kwartet.

Vanaf oktober volgt ook een reeks lezingen en debatten met belangrijke stemmen uit de religieuze en muzikale wereld:

  • Rachid Benzine (islamoloog) en Hassan Boufous (arabische zang en poëzie) op 9 oktober
  • Marek Halter over zijn historische joodse romans en muziek van Zahava Greenwald en Michaël Grébil op 23 oktober
  • De Nederlandse filosofe Joke Hermsen en middeleeuwse muziek van Patrizia Bovi op 6 november
  • Leila Babès over islam en secularisatie en Senegalese muziek van Babacar Siby op 20 november
  • De Bekende Israëli Dov Elbaum (schrijver, journalist, presentator, docent filosofie) en tenor Lior Leibovici op 4 december
  • Op 11 december Majo de Sadeleer over christendom en Patrizia Bovi 

[alle muzikale lezingen gaan door in AMUZ, Antwerpen]