Denken in 3D - STAM haalt maquettes uit de kast

za 15/11/2014 - 14:39 Update: wo 25/03/2015 - 11:21 Op de affiche van ‘Maquettes - Verbeelding op schaal’, de nieuwe expo in het STAM in Gent, staat een man op een stoel die met een abstracte blokkenconstructie de wetten van de zwaartekracht lijkt uit te dagen.

stam gent stadsmuseum maquette schaalmodel perspectief architectuur

Beluister ook

Elke week een weetje

Het STAM en het Centrum Vlaamse Architectuurarchieven grepen de expo aan om een gelijknamige publicatie met essays uit te brengen over maquettes en hun aantrekkingskracht. Wekelijks zetten STAM en CVAa een weetje uit de rijke wereld van karton, gips, schuim en hout in de kijker. Hier vindt u alle artikels die in de reeks verschijnen.

Het is Eliot Noyes, een Amerikaanse architect en ontwerper, die tijdens een tv-programma in de jaren vijftig een lezing over evenwicht illustreert. Het resultaat is een driedimensionale structuur die een gebouw suggereert zonder er een te zijn. De afbeelding vat de scope van deze boeiende tentoonstelling goed samen.

Wat is een maquette? Is dat hetzelfde als een schaalmodel? Waarom worden maquettes gemaakt? Wie maakt ze en voor wie zijn ze bedoeld? Op al deze en nog een reeks andere vragen tracht de expo een antwoord te geven.

Geestrijke gebouwen

Het parcours in het Bijlokeklooster begint in de oude kerk. Daar staat een verzameling van miniaturen opgesteld. Het kind in elk van ons wordt er door aangesproken. Wie heeft er vroeger nooit met de Lego bouwstenen het huis van zijn of haar dromen gebouwd? Of met een poppenhuis gespeeld? Of met een miniatuurauto? De menselijke drang om de omgeving beter te begrijpen door er een overzichtelijk miniversie van te maken zit waarschijnlijk in ieders genen gebakken. Daar spelen handige verkopers op toeristische plekken ook op in. Met een zondvloed van kleine Eiffeltorens en Atomiums e.v.a. als gevolg. Die krijgen ook hun ereplaats in Gent, naast een merkwaardige serie van jeneverflesjes in de vorm van Amsterdamse grachtenpanden. Die deelde de KLM vroeger uit aan zijn eersteklaspassagiers en zijn ondertussen tot collectors items uitgegroeid.

Van tekening tot maquette

Na deze speelse introductie begint het echte werk. Het eerste luik toont hoe de overgang van tekening naar maquette in zijn werk gaat. We zien een aantal interieurontwerpen uit de 18de en 19de eeuw die als gedetailleerde tekening ontstaan maar dan als een kaartenhuis dichtgevouwen kunnen worden tot een driedimensionale schets. In de volgende ruimte gaan we nog even een stukje verder terug in de tijd. Het plan van de Duinenabdij in Koksijde dat Pieter Pourbus eind 16de eeuw schilderde is in vele opzichten opmerkelijk. Op het moment dat hij het complex op doek vastlegt is de abdij al grotendeels een ruïne. Maar Pourbus schildert het alsof alles nog in prima staat is. Het is een ideaalbeeld na de feiten, of hoe het terug zou kunnen worden.

Maar wat meer is, Pourbus legt het architectonische geheel op een wetenschappelijk verantwoorde manier vast. Hij maakt gebruik van de isometrische projectie, een techniek waarbij de maatverhoudingen intact blijven. Voor zijn tijd is dit een hoogst ongewoon. Zijn aanpak zal pas veel later algemeen toegepast worden. Ter illustratie zien we een aantal ontwerptekeningen uit het begin van de twintigste eeuw, met o.a. een perspectieftekening en een isometrische tekening van het eigen huis van architect Gaston Eysselinck. Er wordt ook een interessante analogie gemaakt met de geometrisch abstracte beeldentaal van Georges Vantongerloo en het ‘Ontwerp voor een kunstenaarshuis’ van Theo van Doesburg en Cornelis van Eesteren.

De makers van architectuurmaquettes - een discipline apart - krijgen ook de nodige aandacht. Zo wordt bij de maquette van de Boekentoren van Henry Van de Velde de briefwisseling getoond met de uitvoerder die de laattijdige betaling van zijn facturen aanklaagt.

 

Bouw uw eigen mini-Boekentoren in LEGO

In het STAM staat de Boekentoren samen met de drie andere bekende torens van Gent (de toren van de Sint-Niklaaskerk, het Belfort en de toren van de Sint-Baafskathedraal) nagemaakt in LEGOsteentjes. En vanaf nu kan u thuis ook een mini-versie van de Boekentoren bouwen. LEGO Certified Professional Dirk Denoyelle ontwierp naar aanleiding van de tentoonstelling een bouwpakket met 314 steentjes en heeft een schaal van 1/450. De toren is 4,7 cm breed en 16,7 cm hoog. Het hebbeding is exclusief te koop in de STAMshop.

 

Maquettes en schaalmodellen worden ook in het onderwijs veelvuldig toegepast. In de 19de eeuw bestudeerden en kopieerden generaties jonge architecten de klassieke architectuur aan de hand van schaalmodellen. Vandaag de dag heeft de computer een groot deel van de taken van de maquette overgenomen. Toch zijn er nog veel architecten die vast houden aan de traditionele maquette. Een ruimte op de tentoonstelling is bijna volledig gewijd aan één gebouw dat we kunnen volgen van de eerste ruwe volumestudies tot het uiteindelijke resultaat. Het nieuwe cultuurcentrum van Arnhem - een ontwerp van het bureau Neutelings Riedijk Architecten uit Rotterdam - zien we zo als het ware groeien en evolueren.
 

Onbedoelde poëzie

Een van de sierlijkste maquettes op de tentoonstelling is een model van een distilleerinstallatie van het raffinaderijbedrijf Shell. Waarschijnlijk was het esthetische aspect het laatste waar de makers aan dachten, het moest vooral de verschillende productieprocessen en de onderlinge verbindingen van de machinerie duidelijk maken. Toch is het lijnenspel van de talloze buizen een fascinerend schouwspel. We vermoeden dat de installatie in het echt iets minder poëtisch oogt.

© Phile Deprez

Wat als?

UGent

Tot slot nog een opmerkelijk hoofdstuk architectuurgeschiedenis in verband met nooit uitgevoerde projecten. Een van de indrukwekkendste modellen op de tentoonstelling is die van een ‘Toren der Televerbindingen’ die ingenieur Gustave Magnel in de jaren 1950 bedacht. Magnel was een pionier in het gebruik van voorgespannen beton. Voor de wereldtentoonstelling in 1958 in Brussel ontwerpt Magnel een toren als blikvanger voor de expo. De toren zou 635 meter hoog worden en het signaal van de antennes op de top zou het volledige land bestrijken. Vanwege twijfels over de technische haalbaarheid en de architecturale kwaliteit van de toren, en door het overlijden van Magnel in 1955, wordt uiteindelijk voor het Atomium gekozen. Als we nu de maquette zien met daarnaast een van de expohallen op schaal kunnen we alleen maar opgelucht adem halen dat dit ontwerp het nooit gehaald heeft. De maquette op zich heeft een zekere charme, alleen op ware grootte zou dit gebouw met zijn monsterachtige proporties een absolute schandvlek op het omliggende landschap geweest zijn. Tot ongeveer diezelfde conclusie komt een groot deel van de Antwerpse bevolking in 2009 na het zien van de maquette van de Lange Wapperbrug. Dan pas groeit het besef dat de BAM voorstellen voor een oplossing van het mobiliteitsprobleem in en rond Antwerpen, voor velen onaanvaardbaar is. Het concept van de brug wordt dan ook (definitief?) opgeborgen.

Het hele “wat als” verhaal dat maquettes vertellen wordt verder nog geïllustreerd met de utopische ideeën van Luc Deleu en zijn T.O.P. Office, een 3D print van de torenspits die Lieven Cruyl in de zeventiende eeuw ontwierp voor de onafgewerkte Sint-Michielskerk en een ontwerp voor een E3 monument in Zwijnaarde dat er ook nooit kwam.

Kortom, deze expo biedt bezoekers van alle leeftijden de gelegenheid om als een helikopter door de architectuurgeschiedenis te zweven en de verbeelding de vrije loop te laten.

[ ‘Maquettes - Verbeelding op schaal’ in het STAM in Gent tot 26 april 2015 ]